Monday, April 24, 2017

प्रगतिशील, प्रश्न र साहित्य - अभि सुवेदी

नेपालमा प्रगतिशील लेखक सङ्घका एक्सठ्ठी बर्ष पुगेछन् । बैसठ्ठी लाग्ने दिन मनाउन प्रलेसका अहिलेका अध्यक्ष साहित्यकार अमर गिरीले मलाई पनि फोनबाट निम्तो गरे । मलाई बोल्न आमन्त्रण गरेको केही नौलो लाग्यो। त्यसो त एउटा देब्रेढल्कुवा, कुनै दलस“ग तन्तु नगा“सेको प्राज्ञिक अराजक किसिमको मनुवालाई साहित्य विषयमा छलफल गर्न बोलाउनु साधारण कुरा हो । पहिलेका मेरा एकाध अनुभवको कारणले गर्दा मलाई जान मन लागेन तर यी बोलाउने मानिसको कारणले हुन्छ भने । प्रलेसका केही कार्यक्रममा पहिला पनि गएको थिए“ । अनुभवहरू छन् । त्यो एकेडेमीको हल, त्यही कोठो मेरो माक्र्सेली साहित्य डिस्कोर्सका अनुभवस“ग अनौठो किसिमले गा“सिएको छ । छयालीस सालको राजनैतिक परिवर्तनपछि एउटा साहित्यिक कार्यक्रम गरिएको थियो । त्यो प्रलेसले गरेको थियो कि थिएन, सम्झना छैन तर सबैजसो प्रलेसकै साहित्यकार थिए त्यहा“ । मलाई अमुक लेखकमाथि बोल्न लगाइएको थियो । मैले नारीहरूको पक्षमा बोलेँ । पुरुष दृष्टिबाट प्रभावित सौन्दर्यशास्त्रका वाम वा दक्षिणपन्थका विचारहरूका केही कुरा पुनरावृत्ति हुन्छन् । आन्टोनियो ग्राम्चीले भनेजस्तो हामी त्यसैलाई मानिबस्छौँ र प्रश्न गर्दैनौ । त्यसलाई उनले हेजिमोनी भने । सबैले प्रश्न नगरी कुनै कुरा मानिबस्यौँ भने त्यो कालान्तरमा नैतिकता वा इथिक्स हुन्छ । त्यसरी इथिक्स भइसकेको पुरुषप्रधान हेजिमोनीमा प्रश्न गरेँछु । म बोलेर यता हलमा आएपछि युवाहरूले घेरे । मैले भने एउटा साधारण समीक्षाको स्वतन्त्र चर्चा गर्न नमान्नेले के प्रगतिशील साहित्यकार भएर हिँड्नु । फेरि महिलाको विषयमा मैले भनेको कुरा सोच्ने विषय होइन?’ युवक सुन्न तयार भएनन् । म वाल्ल परेँ । त्यत्तिकैमा बीचमा एकेडेमीको त्यो हलमा राख्ने गरेको डल्लो कुसनमा बसेकी पारिजात ती युवकहरूमाथि गर्जिइन् । के के भनिन्, तर यसो भनेको मेरो मानसमा अहिलेसम्म पनि गुञ्जिइरहन्छ—‘अलिक ध्यान दिएर सुन । सिक्नु पनि पर्छ‘ । म निकै असमञ्जमा परेँ । ती युवक शान्त भएर भीडभित्र पसे अनि मानिसका टाउकाबीचका ससाना खाली आकासबाट मलाई युवा र केही छक्क परेका आ“खाहरूले हेरेर बसे ।

मलाई पारिजातले भनेको कुरा दायित्व हो कि कर्म हो बुभ्mन गाह्रो भयो । मैले यी युवकलाई कहा“ गएर माक्र्सेली साहित्य सिकाउनु, र यसरी सिकाउने मेरो के हैसियत? म पार्टीको नेता वा चिन्तक हु“ र । उनले नभनेको भए हुन्थ्यो जस्तो लाग्यो । तर शिक्षक मानिस, युवकहरूलाई केही कुरा भन्नु, तिनका कुरा सुन्नु मेरो कर्म हो जसले मलाई सधैँ आनन्द दिएको छ । फेरि अर्को पटक पनि अकोँ ठाउ“मा त्यस्तै अनुभव भयो । अनि लाग्यो सायद अब म यसरी बोल्ने ठाउ“मा जानु हुदैन । अनि प्रलेसका कार्यक्रमको कदाचित् निम्तो आयो भने म हातमा टोपी लिएर भाग्न थालेँ । समस्या मेरो थियो प्रलेसको होइन । तर माओबादी युवाहरू भने अनौठा मानिस निस्के । ती बोलाउ“छन् र अर्को कुरा सुन्छन् । किन बोलायौ भन्यो भने ती भन्छन्, ‘ल, विश्वविद्यालय अङ्ग्रेजी विभागमा हाम्रै विचार लिएर तपाईंस“ग थेसिस् लेख्नु हुने, माक्र्सबादी सौन्दर्यशास्त्रको अध्ययन गरेको पुगेन यो यो पढ भन्ने, माओको साहित्य र कला विषयको भाषण पढेर आओ भन्ने अनि यो कार्यक्रममा किन बोलायौ भनेर किन सोध्ने? यो प्रतिप्रश्नले म झस्किन्छु । अनि भन्छु, ‘त्यसो त माक्र्सबादको साहित्यमा धेरै व्याख्या गर्ने र तीखा समीक्षा लेख्ने लिओन् ट्राटस्की पनि हुन्, तिनलाई पढ पनि त भन्छु नि म, अनि तिमीहरूले लौ यी त संसोधनबादी माक्र्सवादी हुन् भनेका फ्रेडरिक जेमिसन्, फ्र्याङ्कफर्क स्कृ्लमा माक्र्सेलीहरू, जर्ज लुकाचका समीक्षा पनि त पढ भन्छु नि’ । अनि ती मलाई उत्तर दिंदैनन् । ‘होइन, आउनुपर्छ‘ मात्र भन्छन् । त्यही क्रममा त्यही हलमा २ बैशाख २०७०मा माओबादी समर्थक साहित्यकारहरूको निम्तोमा इच्छुकप्रतिष्ठानको छलफलमा गएको थिए“ । त्यो बहसमा उत्तरवर्ती चेतना वा पोस्टालिटीका चर्चा भए । भारतका मैनेजर पाण्डेले समकालीन सौँदर्यबोधीय संदर्भमा उत्तरआधुनिकतावाद र माक्र्सवाद विषयमा लेखे, “जो सच्चा वामपंथी हुन र उत्तर आधुनिकतावादको रहस्यमयताको असली रूपलाई जनताका सामु ल्याउ“छन् उनीहरूलाई रुढिवाद—माक्र्सवादी भनिन्छ । मलाई लाग्छ समाजमा बुनियादी परिववर्तनको निम्ति उत्तर आधुनिकतावादी—माक्र्सवादीभन्दा रुढिवादी—माक्र्सवादी अधिक उपयोगी हुन्छ” । मलाई लाग्छ भारत र नेपालमा सङ्घमा आवध्द वा बाहिरै बसेका प्रगतिशील लेखकहरूको बीचमा चलेको बहसमा यही व्दैतता छ । बहुलवादी होइन एकलवादी हुनुपर्छ प्रलेसमा भन्ने जोड भेटियो । त्यो पनि पाण्डेकै विचारले उठाएको प्रश्नस“ग जोडिएको छ ।

दर्शनमा दुईवटा कुरा हुन्छन् । एउटाले भन्छ विचार र कर्मको निदानवादी सिध्दान्त वा ‘टेलियोलोजी’ हुन्छ । अर्कोथरिको विचारले भन्छ, होइन निश्चित अन्त्य कुनै पनि विचारको हुदैन । उनीहरू आफना विचारमा ठीक छन् र दृढ छन्, मैले बुभेmँ । आफनै समयतिर फर्किन्छु । मेरो साहित्यिक यात्रामा देव्रे ढल्कुवाहरूकै प्रभाव रहेछ । सानो एघार बर्षको हु“दा मलाई पहिलो देव्रे प्रभाव परेर लेखेको कविता बल्लभमणि दाइले वाराणसीमा लगेर ‘नौलो पाइलो’ पत्रिकामा छपाइदिएछन् । तारानाथ दाइ त्यसका सम्पादक रहेछन् । मेरो जीवनको पहिलो सिर्जनाको मुद्रण पनि का“शीबाटै भएछ । पछि मैले काठमाडौमा आइ.ए.को अध्ययनको सिलसिलामा आउ“दा श्यामप्रसाद दाइ र शशिकला दिदीलाई कमलपोखरीमा गएर भेट्न थालेँ । श्यामप्रसाद शर्माको व्यक्तित्व र सरल मानवतावादी विचारले अहिले पनि मलाई छुन्छ । अनि गोविन्द प्रसाद लोहनीका गंभीर माक्र्सवादी साहित्य र दर्शनका लेखनले अत्यन्त प्रभावित भए“ । कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, तारानाथ शर्मा, बल्लभमणि दाहाल, आनन्ददेव भट्ट र गोविन्द भट्टको प्रभावमेरो साहित्य अनुशीलनमा निकै प¥यो। तर मलाई लेख्ता जसरी मनले भन्छ त्यसरी लेख्नुपर्छ भन्ने कुराले कहिल्यै छोडेन ।साहित्यकार निरपेक्ष हुन्छ, अनि त्यो स्वतन्त्र हुन्छ भन्ने मैले उमेरले जेष्ठ भतिज साहित्यकार पुण्य सुवेदीस“ग सिकेँ । उनले मलाईसाहित्य अध्ययनको कुनै सीमा कस्नु हुदैन भन्ने सिकाए । सायद म उनकै विचार लिएर बढेँ ।

मलाई सबै साहित्यिक विचारहरूले समात्छन् तर थोरैले जित्छन् । तर जीवन सजिलो भयो । म साहित्यको शिक्षक भए“ । उच्च अध्ययन गर्ने थलोको शिक्षक भएपछि व्यापक पढेँ । क्रम जारी छ । जे पनि पढ्नुपर्छ । मलाई माक्र्सेली विचार जति दर्शन र चिन्तनमा प्रभाव पार्ने अर्को दर्शन केही छ जस्तो लाग्दैन । त्यसले सबैथरिका दर्शन र चिन्तनलाई प्रभाव पारेको छ । नेपाल एउटा मध्ययुगिन र सामन्ती समाज हो । यस समाजका चरित्रको आलोचना गर्ने, वर्ग विभेदमाथि कलम चलाएर लेख्ने वामपन्थी लेखक नै हुन् । अर्को अर्थमा नेपालमा समयलाई अगाडि लानुपर्छ भनेर वोल्ने र लेख्ने लेखकहरू प्रगतिशील हुन् । तर उनीहरूका विचारहरू दलहरूस“ग जोडिएका हुनाले तिनका समस्या पनि दलहरूस“ग जोडिएकि त । कोही पनि कम्युनिस्ट हुन वामपन्थी लेखक हुनुपर्दैन, रेमन्ड विलियम्स भन्छन् । यी दुई कुरालाई सृ्त्र बनाएपछि समस्या जन्मिन्छन् । प्रगतिशील लेखक सङ्घका समस्या विषयमा भएका बहस र यस संस्थामा नेतृत्व गरेका लेखकका विचार हेर्दा प्रलेसको समस्या भनेको आफनो एउटा परिवेशबाट बाहिर जान नचाहनु हो । ‘के गर्दैछन् वाम लेखक’ (नागरिक १४ पुस २०६९) भन्ने खगेन्द्र सङ्ग्रौलाको लेखमा यो विषय प्रष्टस“ग उठाएको पढेँ । त्यसैगरी युवा वामपन्थी कवि र सङ्गीतकार सङ्गीतश्रोताले ‘छ दशकको प्रगतिशील यात्रा’ भनेर कोसेली (५ असोज २०७०)मा लेखेको पढेपछि अरू कुरा खुले । देशभरिका ४० भन्दा बढी जिल्लामा शाखा भएको र झन्डै पा“च हजारभन्दा बढी सदस्य सङ्ख्या भएको प्रलेसलाई एक महŒवपृ्र्ण संरचना मान्नुपर्छ । तर यस सङ्ख्यामा कति दलिय लेखकहरूको संलग्नता छ भन्ने कुरा प्रलेसले नै जान्ने कुरा हो । मेरो विचारमा प्रलेसले धन्द्याउने कुरा तलका प्रश्नहरूले उजागर गर्छन्—कस्ता साहित्यकारमात्र पढ्ने भन्ने विषयमा स्थिर आधार बनाउ“नुपर्छ कि पर्दैन? साहित्यमा अनेकौँ विचार, जाति, लिङ्ग जसमा समलिङ्गी अध्ययन पनि छन्, तिनको साहित्यमा ठाउ“ हुने हुनाले तिनलाई ध्यानदिने बहुलवादी प्रलेसमा आउनुहुन्छ कि हुदैन?विद्याथीं संगठनहरू ठ्याक्कै दलहरूका भएर बा“डिएजस्तै प्रलेस कुनै पार्टी वा पार्टीहरूको ठ्याक्कै स“घ हुने कि नहुने?हिजोआज व्यापक रूपमा हुने साहित्यिक जात्रा र उत्सबहरूमा प्रलेसको सहज सहभागिता हुने कि नहुने? आपृ्mलाई हुनेहुने विचार मात्र सुन्नेकि अरू विचार पनि सुनेर छलफल गर्ने अनि ती सबैको प्रकाशन गर्ने? यी प्रश्नहरूलाई प्रलेसजस्तो प्रतिष्ठित लेखकको संस्थाले धन्द्याउनु पर्छ । हिजोको शैलीले आज काम दिँदैन कि त । पुरानो संस्था प्रलेसचाहिँ खुला नहुने अनि पछि आएका माओबादी युवा र लेखकका संस्थाहरू खुला हुँदै जाने कुरा यथार्थ भयो भने त्यसबाट केही सिक्नैपर्छ भन्ने मेरो विचार छ । त्यस दिन बोलेका विचारको नै प्रस्तुति हो यो । मेरा विचार पनि सुन्नु आवश्यक छ र? भन्ने अन्तिम प्रश्न हो ।

साभारः कान्तिपुर (१४ असोज २०७०)

प्रलेसका ६ दशकः सङ्क्षिप्त सिंहावलोकन - चैतन्य

१. पृष्ठभूमि
२००९ सालमा स्थापना गरिएको प्रगतिशील लेखक सङ्घले २०७१ सालमा आउँदा ६ दशक उमेर पार गरिसकेको छ । यो माक्र्सवाद र समाजवादी यथार्थवादको आलोकमा स्वःफूर्त तथा आलोचनात्मक यथार्थवादलाई समेत साथमा लिंदै अनेकौँ आरोह र अवरोहका बीचबाट लामो ऐतिहासिक यात्रा पार गर्न सफल रहेको छ । 
नेपालमा प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी धाराको जन्म र विकासका लागि प्रथम तथा द्वितीय विश्वयुद्धको प्रक्रियामा विश्वमा परिघटित विभिन्न ऐतिहासिक घटना प्रक्रिया, रुसी अक्टुबर समाजवादी क्रान्ति, जनवादी तथा राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनहरू, चीनको नयाँ जनवादी क्रान्ति, भारतमा भएको तेलङ्गाना सशस्त्र सङ्घर्ष तथा ब्रिटिश साम्राज्यवादविरोधी आन्दोलन, माक्र्सवाद–लेनिनवादको प्रभाव, ने.का.लगायत विभिन्न राजनीतिक दलहरूको गठन, २००६ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना, राणा शासनको अन्त्य, बहुदलीय व्यवस्थाको आगमन, नेपालमै विकसित सामन्तवाद, साम्राज्यवाद तथा विस्तारवादविरोधी सङ्घर्ष लगायतका परिघटनाहरूको उल्लेखनीय भूमिका रहेको छ ।

नेपालजस्तो अद्र्घसामन्ती, अद्र्घऔपनिवेशिक तथा नवऔपनिवेशिक मुलुकमा सामन्तवाद तथा साम्राज्यवाद÷विस्तारवादको विरोध र राष्ट्रियता, जनतन्त्र तथा वैज्ञानिक संस्कृतिको पक्षमा सङ्घर्षरत रहनु नै प्रगतिशील लेखक सङ्घको उद्देश्य रहेको छ । त्यसप्रकारको उद्देश्य हासिल गर्नका लागि प्रलेसले विचार तथा विश्वदृष्टिकोण, सङ्गठन, सिर्जना र आन्दोलनको क्षेत्रमा क्रियाशील रहने नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ । प्रलेस त्यसप्रकारको उद्देश्य र नीतिअनुरूप अगाडि बढ्ने प्रक्रियामा के कति सफलता हासिल गर्न समर्थ रह्यो भन्ने कुराको मूल्याङ्कन गर्नु नै प्रलेसका ६ दशकको सङ्क्षिप्त सिंहावलोकन गर्नुको मूल अभीष्ट हो । यद्यपि यसप्रकारको भूमिकाको समग्र मूल्याङ्कन गर्नु अत्यन्तै जटिल तथा अप्ठेरो विषय हो र त्यो यहाँ सम्भव छैन । तर पनि त्यसबारे यथाशक्य प्रयत्नशील रहनु प्रस्तुत लेखको मूल उद्देश्य रहेको छ ।

२. ऐतिहासिक/साङ्गठनिक सन्दर्भ
प्रलेसको ऐतिहासिक यात्राको विकास प्रक्रियालाई मूलतः यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :

(क) प्रारम्भिक अवधि – (२००९–२०१५) 
२००९ साल असोज ५ गते बिरगंजमा प्रगतिशील साहित्यकार तथा राजनीतिक व्यक्तित्वहरू सम्मिलित एउटा भेलाद्वारा श्यामप्रसाद शर्माको अध्यक्षतामा महासचिव रत्नदास वैद्य, कोषाध्यक्ष देवीप्रसाद किसान आदिलाई समितिमा राखी प्रलेसको गठन गरियो । यसको मुखपत्र प्रगति त्यसै अवधिदेखि प्रकाशित हुन थाल्यो र त्यसका केही अङ्कहरू प्रकाशित भएका छन् । यस अवधिमा प्रगतिशील÷प्रगतिवादी साहित्यको विकास हुँदै गयो । 

(ख) पुनर्गठनको अवधि
२१ मंसिर २०१६ मा काठमाडौँमा प्रलेसकै निरन्तरतामा केही नाम बदली प्रगतिशील नेपाल लेखक सङ्घको गठन गरियो । यसको कार्यसमितिलाई म्यादी कार्यसमिति पनि भन्ने गरिएको छ । ताना सर्मा यसका सचिव बनाइएका छन् । अनि २० चैत्र २०१६ मा यस संस्थाको दोस्रो कार्यसमिति निर्वाचित गरियो र त्यसमा धर्मराज थापालाई अध्यक्ष बनाइयो । उनले राजीनामा दिएपश्चात् माघ ७ गने २०१७ मा तेस्रो कार्यसमितिको निर्माण गरियो । यसको अध्यक्षमा कृष्णचन्द्र सिंह प्रधान रहे । कतिपय लेखकहरूका अनुसार २०१८÷२०१९ तिर यो सङ्गठन दर्ता गरिएको थियो । परन्तु, कतिपयले त्यो होइन भनेका छन् । २०१७ साल पौषमा संसदीय व्यवस्थाको विघटन र निरङ्कुशतन्त्रको उदयको जटिल स्थितिमा त्यो सङ्घ सक्रिय रूपमा सञ्चालित हुन सकेन । प्रलेसमा पलायनवादी, आत्मसमर्पणवादी र संशोधनवादी विचलन देखापरे । यो स्वभावतः विघटित हुन पुग्यो । 

(ग) प्रलेसको विघटन र विविध साहित्यिक गतिविधि
निरङ्कुश राजतन्त्र तथा पञ्चायती शासनकालको प्रारम्भिक अवस्था अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको दृष्टिले निकै जटिल बन्न गयो । त्यसबेला प्रलेस विघटित भएपनि श्यामप्रसाद शर्मा, गोविन्द भट्ट, शक्ति लम्साललगायतका लेखक–कलाकारहरूले यसप्रकारको जटिलतालाई चिर्दै अगाडि बढ्ने काममा महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे । यस प्रक्रियामा देशभित्र र बाहिर खासगरी भारतको वनारसलगायतका ठाउँहरूमा विद्यार्थी, बुद्धिजीवी, लेखक तथा कलाकारहरूद्वारा सम्पन्न विभिन्न पत्रपत्रिकाहरूको प्रकाशन र सांस्कृतिक गतिविधि उल्लेखनीय रहेका छन् । यस सन्दर्भमा माओको साहित्य तथा कलासम्बन्धी येनान वार्ता र आधुनिक संशोधनवादविरोधी सङ्घर्षको प्रभाव पनि विशेष ध्यान दिन योग्य छ । 
यहाँनेर चैतन्यद्वारा रचित –“नेपाली प्रगतिवादी कवितामा क्रान्ति र कलाको सङ्गति” शीर्षक लेखमा उल्लेख गरिएका निम्न भनाइ ध्यान दिन योग्य छन् ः “देशमा विद्यार्थी आन्दोलन तथा अन्य जनसङ्घर्ष, माओको पथ प्रदर्शनमा आधुनिक संशोधनवादविरोधी सङ्घर्ष तथा महान् सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति, दक्षिणपन्थी संशोधनवादविरोधी सङ्घर्षजस्ता घटनाबाट ऊर्जा प्राप्त गर्दै प्रगतिवादी साहित्य नयाँ ढङ्गले विकसित हुन थाल्यो । यस सन्दर्भमा मेची अञ्चलस्तरीय साहित्य सम्मेलन (२०२५), गण्डकी अञ्चलस्तरीय साहित्य सम्मलेन (२०२९) र धरान प्रगतिशील लेखक सङ्घको स्थापना तथा त्यसको घोषणापत्र, विधान (२०२९) उल्लेखनीय रहेका छन् । धरान प्रलेसले आफ्नो उद्देश्यमा सामन्तवाद, साम्राज्यवादका साथै संशोधनवाद, सामाजिक साम्राज्यवादका विरुद्ध सङ्घर्ष गर्नुपर्ने कुराको उल्लेख गरेर अत्यन्तै महŒवपूर्ण भूमिका खेल्यो । यसै क्रममा सम्पन्न पुष्पलाल समूहको तेस्रो सम्मेलन तथा त्यसको पहलमा निर्मित नयाँ जनवादी सांस्कृतिक मोर्चा र त्यसको नयाँ जनवादी सांस्कृतिक दस्तावेज (२०२८), भारतीय नक्सलवारी सशस्त्र सङ्घर्ष तथा झापा विद्रोह (२०२८), नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको चौथो महाधिवेशन (२०३१) तथा त्यसको पहलमा निर्मित अखिल नेपाल जनसांस्कृतिक सङ्घ (२०३७) र अन्य तमाम वामपन्थीहरूद्वारा सम्पन्न सांस्कृतिक गतिविधिका बीचबाट थप ऊर्जा प्राप्त गर्दै प्रगतिवादी कविता सशक्त बन्दै अघि बढ्यो ।” (चैतन्य ः क्रान्ति र सौन्दर्य, पृ.१८३, प्रगतिशील अध्ययन केन्द्र, काठमाडौँ, २०६४) ।” यो कुरा प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी साहित्य, संस्कृति तथा कला सबै क्षेत्रमा लागु हुन्छ । 

(घ) प्रलेकको अवधि 
देशमा पञ्चायती शासन व्यवस्थाको विरोधमा जनआन्दोलन विकसित हुँदै गयो । प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी साहित्यिक गतिविधि विकसित हुँदै तथा बढ्दै गए । यसै प्रक्रियामा २०३६ मंसिर ७ मा पद्मरत्न तुलाधरको सभापतित्वमा एक सभाको आयोजना गरी प्रगतिशील लेखक कलाकार सङ्घको पुनर्गठन गरियो । पुनर्गठित समितिको नाम राष्ट्रिय सम्मेलन तयारी समिति राखियो र त्यसको संयोजक रघु पन्तलाई बनाइयो । यस प्रक्रियामा एउटा अपिल प्रकाशित गरियो । सम्मेलनका लागि अञ्चल स्तरीय कमिटीहरू गठन गर्ने निर्णय लिइयो । प्रलेक सङ्घको विधान–२०३९ तयार पारियो । प्रगतिशील लेखक÷कलाकारहरूका साङ्गठनिक, साहित्यिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि विकसित हुँदै गए । २०३६÷२०३७ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनदेखि २०४४ सम्मको अवधि प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी साहित्य तथा कलाको विकासका दृष्टिले निकै उर्वर बन्दैगएको पाइन्छ । 

(ङ) प्रलेस . पृष्ठभूमि

२००९ सालमा स्थापना गरिएको प्रगतिशील लेखक सङ्घले २०७१ सालमा आउँदा ६ दशक उमेर पार गरिसकेको छ । यो माक्र्सवाद र समाजवादी यथार्थवादको आलोकमा स्वःफूर्त तथा आलोचनात्मक यथार्थवादलाई समेत साथमा लिंदै अनेकौँ आरोह र अवरोहका बीचबाट लामो ऐतिहासिक यात्रा पार गर्न सफल रहेको छ । 
नेपालमा प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी धाराको जन्म र विकासका लागि प्रथम तथा द्वितीय विश्वयुद्धको प्रक्रियामा विश्वमा परिघटित विभिन्न ऐतिहासिक घटना प्रक्रिया, रुसी अक्टुबर समाजवादी क्रान्ति, जनवादी तथा राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलनहरू, चीनको नयाँ जनवादी क्रान्ति, भारतमा भएको तेलङ्गाना सशस्त्र सङ्घर्ष तथा ब्रिटिश साम्राज्यवादविरोधी आन्दोलन, माक्र्सवाद–लेनिनवादको प्रभाव, ने.का.लगायत विभिन्न राजनीतिक दलहरूको गठन, २००६ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना, राणा शासनको अन्त्य, बहुदलीय व्यवस्थाको आगमन, नेपालमै विकसित सामन्तवाद, साम्राज्यवाद तथा विस्तारवादविरोधी सङ्घर्ष लगायतका परिघटनाहरूको उल्लेखनीय भूमिका रहेको छ ।

नेपालजस्तो अद्र्घसामन्ती, अद्र्घऔपनिवेशिक तथा नवऔपनिवेशिक मुलुकमा सामन्तवाद तथा साम्राज्यवाद÷विस्तारवादको विरोध र राष्ट्रियता, जनतन्त्र तथा वैज्ञानिक संस्कृतिको पक्षमा सङ्घर्षरत रहनु नै प्रगतिशील लेखक सङ्घको उद्देश्य रहेको छ । त्यसप्रकारको उद्देश्य हासिल गर्नका लागि प्रलेसले विचार तथा विश्वदृष्टिकोण, सङ्गठन, सिर्जना र आन्दोलनको क्षेत्रमा क्रियाशील रहने नीति अवलम्बन गर्दै आएको छ । प्रलेस त्यसप्रकारको उद्देश्य र नीतिअनुरूप अगाडि बढ्ने प्रक्रियामा के कति सफलता हासिल गर्न समर्थ रह्यो भन्ने कुराको मूल्याङ्कन गर्नु नै प्रलेसका ६ दशकको सङ्क्षिप्त सिंहावलोकन गर्नुको मूल अभीष्ट हो । यद्यपि यसप्रकारको भूमिकाको समग्र मूल्याङ्कन गर्नु अत्यन्तै जटिल तथा अप्ठेरो विषय हो र त्यो यहाँ सम्भव छैन । तर पनि त्यसबारे यथाशक्य प्रयत्नशील रहनु प्रस्तुत लेखको मूल उद्देश्य रहेको छ ।
२. ऐतिहासिक/साङ्गठनिक सन्दर्भ
प्रलेसको ऐतिहासिक यात्राको विकास प्रक्रियालाई मूलतः यसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ :

(क) प्रारम्भिक अवधि – (२००९–२०१५) 
२००९ साल असोज ५ गते बिरगंजमा प्रगतिशील साहित्यकार तथा राजनीतिक व्यक्तित्वहरू सम्मिलित एउटा भेलाद्वारा श्यामप्रसाद शर्माको अध्यक्षतामा महासचिव रत्नदास वैद्य, कोषाध्यक्ष देवीप्रसाद किसान आदिलाई समितिमा राखी प्रलेसको गठन गरियो । यसको मुखपत्र प्रगति त्यसै अवधिदेखि प्रकाशित हुन थाल्यो र त्यसका केही अङ्कहरू प्रकाशित भएका छन् । यस अवधिमा प्रगतिशील÷प्रगतिवादी साहित्यको विकास हुँदै गयो । 

(ख) पुनर्गठनको अवधि
२१ मंसिर २०१६ मा काठमाडौँमा प्रलेसकै निरन्तरतामा केही नाम बदली प्रगतिशील नेपाल लेखक सङ्घको गठन गरियो । यसको कार्यसमितिलाई म्यादी कार्यसमिति पनि भन्ने गरिएको छ । ताना सर्मा यसका सचिव बनाइएका छन् । अनि २० चैत्र २०१६ मा यस संस्थाको दोस्रो कार्यसमिति निर्वाचित गरियो र त्यसमा धर्मराज थापालाई अध्यक्ष बनाइयो । उनले राजीनामा दिएपश्चात् माघ ७ गने २०१७ मा तेस्रो कार्यसमितिको निर्माण गरियो । यसको अध्यक्षमा कृष्णचन्द्र सिंह प्रधान रहे । कतिपय लेखकहरूका अनुसार २०१८÷२०१९ तिर यो सङ्गठन दर्ता गरिएको थियो । परन्तु, कतिपयले त्यो होइन भनेका छन् । २०१७ साल पौषमा संसदीय व्यवस्थाको विघटन र निरङ्कुशतन्त्रको उदयको जटिल स्थितिमा त्यो सङ्घ सक्रिय रूपमा सञ्चालित हुन सकेन । प्रलेसमा पलायनवादी, आत्मसमर्पणवादी र संशोधनवादी विचलन देखापरे । यो स्वभावतः विघटित हुन पुग्यो । 

(ग) प्रलेसको विघटन र विविध साहित्यिक गतिविधि
निरङ्कुश राजतन्त्र तथा पञ्चायती शासनकालको प्रारम्भिक अवस्था अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको दृष्टिले निकै जटिल बन्न गयो । त्यसबेला प्रलेस विघटित भएपनि श्यामप्रसाद शर्मा, गोविन्द भट्ट, शक्ति लम्साललगायतका लेखक–कलाकारहरूले यसप्रकारको जटिलतालाई चिर्दै अगाडि बढ्ने काममा महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे । यस प्रक्रियामा देशभित्र र बाहिर खासगरी भारतको वनारसलगायतका ठाउँहरूमा विद्यार्थी, बुद्धिजीवी, लेखक तथा कलाकारहरूद्वारा सम्पन्न विभिन्न पत्रपत्रिकाहरूको प्रकाशन र सांस्कृतिक गतिविधि उल्लेखनीय रहेका छन् । यस सन्दर्भमा माओको साहित्य तथा कलासम्बन्धी येनान वार्ता र आधुनिक संशोधनवादविरोधी सङ्घर्षको प्रभाव पनि विशेष ध्यान दिन योग्य छ ।

यहाँनेर चैतन्यद्वारा रचित –“नेपाली प्रगतिवादी कवितामा क्रान्ति र कलाको सङ्गति” शीर्षक लेखमा उल्लेख गरिएका निम्न भनाइ ध्यान दिन योग्य छन् ः “देशमा विद्यार्थी आन्दोलन तथा अन्य जनसङ्घर्ष, माओको पथ प्रदर्शनमा आधुनिक संशोधनवादविरोधी सङ्घर्ष तथा महान् सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति, दक्षिणपन्थी संशोधनवादविरोधी सङ्घर्षजस्ता घटनाबाट ऊर्जा प्राप्त गर्दै प्रगतिवादी साहित्य नयाँ ढङ्गले विकसित हुन थाल्यो । यस सन्दर्भमा मेची अञ्चलस्तरीय साहित्य सम्मेलन (२०२५), गण्डकी अञ्चलस्तरीय साहित्य सम्मलेन (२०२९) र धरान प्रगतिशील लेखक सङ्घको स्थापना तथा त्यसको घोषणापत्र, विधान (२०२९) उल्लेखनीय रहेका छन् । धरान प्रलेसले आफ्नो उद्देश्यमा सामन्तवाद, साम्राज्यवादका साथै संशोधनवाद, सामाजिक साम्राज्यवादका विरुद्ध सङ्घर्ष गर्नुपर्ने कुराको उल्लेख गरेर अत्यन्तै महŒवपूर्ण भूमिका खेल्यो । यसै क्रममा सम्पन्न पुष्पलाल समूहको तेस्रो सम्मेलन तथा त्यसको पहलमा निर्मित नयाँ जनवादी सांस्कृतिक मोर्चा र त्यसको नयाँ जनवादी सांस्कृतिक दस्तावेज (२०२८), भारतीय नक्सलवारी सशस्त्र सङ्घर्ष तथा झापा विद्रोह (२०२८), नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको चौथो महाधिवेशन (२०३१) तथा त्यसको पहलमा निर्मित अखिल नेपाल जनसांस्कृतिक सङ्घ (२०३७) र अन्य तमाम वामपन्थीहरूद्वारा सम्पन्न सांस्कृतिक गतिविधिका बीचबाट थप ऊर्जा प्राप्त गर्दै प्रगतिवादी कविता सशक्त बन्दै अघि बढ्यो ।” (चैतन्य ः क्रान्ति र सौन्दर्य, पृ.१८३, प्रगतिशील अध्ययन केन्द्र, काठमाडौँ, २०६४) ।” यो कुरा प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी साहित्य, संस्कृति तथा कला सबै क्षेत्रमा लागु हुन्छ । 

(घ) प्रलेकको अवधि 
देशमा पञ्चायती शासन व्यवस्थाको विरोधमा जनआन्दोलन विकसित हुँदै गयो । प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी साहित्यिक गतिविधि विकसित हुँदै तथा बढ्दै गए । यसै प्रक्रियामा २०३६ मंसिर ७ मा पद्मरत्न तुलाधरको सभापतित्वमा एक सभाको आयोजना गरी प्रगतिशील लेखक कलाकार सङ्घको पुनर्गठन गरियो । पुनर्गठित समितिको नाम राष्ट्रिय सम्मेलन तयारी समिति राखियो र त्यसको संयोजक रघु पन्तलाई बनाइयो । यस प्रक्रियामा एउटा अपिल प्रकाशित गरियो । सम्मेलनका लागि अञ्चल स्तरीय कमिटीहरू गठन गर्ने निर्णय लिइयो । प्रलेक सङ्घको विधान–२०३९ तयार पारियो । प्रगतिशील लेखक÷कलाकारहरूका साङ्गठनिक, साहित्यिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि विकसित हुँदै गए । २०३६÷२०३७ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनदेखि २०४४ सम्मको अवधि प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी साहित्य तथा कलाको विकासका दृष्टिले निकै उर्वर बन्दैगएको पाइन्छ । 

(ङ) प्रलेस : विभिन्न सम्मेलनहरू – 
प्रलेकबाट प्रलेस बन्न केही समय लाग्यो । प्रलेक सङ्घलाई प्रलेस बनाउने र कलाकारहरूको छुट्टै सङ्गठन निर्माण गर्ने समझदारी बनाइयो । प्रलेसका राष्ट्रिय सम्मेलन तथा मूल नेतृत्वको स्थिति यसप्रकार रहेको छ :

(अ)  प्रथम राष्ट्रिय सम्मेलन (२०४४) पुष १८ गते काठमाडौँ । 
अध्यक्ष : रमेश विकल, उपाध्यक्षः शक्ति लम्साल, महासचिव – मोदनाथ प्रश्रितसहित केन्द्रीय समिति र राष्ट्रिय परिषद्को निर्माण ।
(आ) द्वितीय राष्ट्रिय सम्मेलन (२०४८ असोज ५) ।
 अध्यक्ष : श्यामप्रसाद शर्मा, उपाध्यक्षः गंगाप्रसाद उप्रेती, महासचिव : खगेन्द्र सङ्ग्रौला, सचिव राजेन्द्र सुवेदी, कोषाध्यक्षः हरिगोविन्द लुँइटेलसहित केन्द्रीय समिति र केन्द्रीय सल्लाहकार समितिको गठन ।
(इ)  तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन (२०५० पुष १६/१७) ।
अध्यक्ष : श्यामप्रसाद, महासचिव : निनु चापागाईं, उपाध्यक्ष : रामहरि पौडेल, सचिव : विष्णु प्रभात, कोषाध्यक्ष : ताराकान्त पाण्डेयसहितको केन्द्रीय समिति र राष्ट्रिय परिषद्को निर्माण ।
(ई)  चौथो राष्ट्रिय सम्मेलन (२०५२ फागुन ११/१२) ।
अध्यक्ष : गोविन्द भट्ट, उपाध्यक्षः विमल निभा, महासचिव : गंगाप्रसाद उप्रेती, सचिव : विष्णु प्रभात, कोषाध्यक्ष : मोहन दुवाल आदि रहेको केन्द्रीय समितिका साथै राष्ट्रिय परिषद्को पनि निर्माण । केन्द्रीय समिति तथा राष्ट्रिय परिषद्को निर्माणमा राष्ट्रिय जनसांस्कृतिक मञ्चसन्निकट लेखकहरूको एक्लौटी नेतृत्व कायम गरिएको र साझा सहमति तोडिएको आदि कारण देखाई नेपाल जनसांस्कृतिक सङ्घ, इन्द्रेणी सांस्कृतिक समाज, रक्तिम सांस्कृतिक परिवार, जनकला सिर्जन समाज, प्रतिभा प्रवाहसित सम्बद्ध निनु चापागाईं, जगदीशचन्द्र भण्डारी, कृष्ण सेन इच्छुकलगायतका साहित्यकारहरूद्वारा सम्मलेनको बहिष्कार ।

(उ)  पाँचौँ राष्ट्रिय सम्मेलन (२०५६ फागुन ११/१२) ।
 अध्यक्ष : निनु चापागाईं, उपाध्यक्षः घनश्याम ढकाल, महासचिव : जीवेन्द्र देव गिरी, सचिव : केशव नेपाल, कोषाध्यक्ष : नरनाथ लुइँटेलसहित केन्द्रीय समिति र राष्ट्रिय परिषद्को पनि निर्माण ।

(ऊ)  छैटौँ राष्ट्रिय सम्मेलन (२०५९ फागुन २४/२५) ।
अध्यक्ष : आनन्द देव भट्ट, उपाध्यक्ष ः रुद्र खरेल, महासचिव : घनश्याम ढकाल, सचिव ः रमेश भट्टराई, कोषाध्यक्ष : मातृका पोखरेलसहित केन्द्रीय समिति र राष्ट्रिय परिषद्को निर्माण ।

(ए)  सातौँ राष्ट्रिय सम्मेलन (२०६३ जेठ २८/२९) ।
 अध्यक्ष : निनु चापागाईं, उपाध्यक्ष : सुधा त्रिपाठी तथा हरिगोविन्द लुइँटेल, महासचिव : अमर गिरी, सचिव : मातृका पोखरेल, कोषाध्यक्ष : गोपाल ठाकुरसहित केन्द्रीय समिति र राष्ट्रिय परिषद्को पनि निर्माण ।

(ऐ)  आठौँ राष्ट्रिय सम्मेलन (२०६६ जेठ २३/२४) ।
 अध्यक्ष : घनश्याम ढकाल, उपाध्यक्षहरू : कुन्ता शर्मा, हरिहर खनाल, अनिरुद्ध तिम्सिना, रामप्रसाद प्रदीप, भिक्टर प्रधान, महासचिव : गोपाल ठाकुरसहित केन्द्रीय समिति र राष्ट्रिय परिषद्को निर्माण ।
(ओ) नवौँ राष्ट्रिय सम्मलेन (२०६९ चैत्र ३०/३१) ।
अध्यक्ष : अमर गिरी, उपाध्यक्षहरू – मातृका पोखरेल, हीरामणि दुःखी, सत्य पहाडी, गोपाल ठाकुर, शशिधर भण्डारी, महासचिव : मित्रलाल पंज्ञानी, सचिव : आर एम डङ्गोल, कोषाध्यक्ष  विष्णु भण्डारीसहित केन्द्रीय समिति र राष्ट्रिय परिषद्को पनि गठन ।

प्रलेस विभिन्न जिल्लाहरूमा फैलंदै गएको छ । स्थानीय रूपमा प्रलेसका जिल्ला समितिहरू बनेका छन् । कैयौँले मुखपत्र पनि निकालेका छन् र विविध साहित्यिक गतिविधिहरू पनि सम्पन्न हुँदै आएका छन् ।

३. दृष्टिकोण, उद्देश्य र मान्यता
आफ्ना मुखपत्र, विधान तथा प्रतिवेदन र प्रकाशनहरूमा प्रलेसका दृष्टिकोण, उद्देश्य र मान्यताबारे उल्लेख गरिएको पाइन्छ । यस सन्दर्भमा निम्न विषयमा ध्यान दिन जरुरी छ :
प्रगतिशील लेखक सङ्घको प्रारम्भिक कालको मुखपत्र प्रगति हो । त्यसमा प्रगतिशील लेखक सङ्घका विचार पाइन्छन् । प्रारम्भमा प्रलेसद्वारा प्रकाशित – श्यामप्रसाद शर्माको –“लेखक कसरी बन्ने ?” शीर्षक पुस्तिकालाई प्रलेसको निर्देशिकाका रूपमा लिइएको थियो । त्यसमा प्रगतिवाद यथार्थ जीवनसित सम्बन्ध राख्तछ, प्रगतिशील साहित्य अन्यायका विरुद्ध आवाज बुलन्द गर्दछ, साहित्यको आत्मा त्यसको विषयवस्तु हो, शब्द विन्यास त पोशाक हुन् आदि भनिएको छ । त्यसमा अगाडि बताइएको छ –“आजका नेपाली जन–साहित्यकारहरूले साम्राज्यवादी हस्तक्षेप र देशी प्रतिक्रियात्मक शक्तिहरूको विरोधमा आफ्नो जनतासित एक भएर जुध्नुपर्दछ ।” (पृष्ठ १४, दोस्रो संस्करण, कल्पवृक्ष प्रकाशन, काठमाडौँ नेपाल, २०४७) । उक्त भनाइबाट प्रलेस सामन्तवाद÷साम्राज्यवादविरोधी साहित्यकारहरूको संस्था हो भन्ने बुझिन आउँछ ।

प्रगतिशील लेखक सङ्घको निरन्तरतामा काठमाडौँमा २०१६ मा प्रगतिशील नेपाल लेखक सङ्घ बनेपछि त्यसद्वारा सञ्चालित गतिविधिबारे “साहित्य” पत्रिकामा जानकारी गराइन्थ्यो । “साहित्य” को पहिलो वर्ष, पहिलो अङ्क २०१६ पुस–माघका अनुसार – सामन्तवाद र साम्राज्यवादको विरोध गर्ने नेपालका जो लेखक पनि भर्ना तिरो एक रुपियाँ र बर्सेनी तिरो दुई रुपियाँ दिएर सदस्य हुन सक्छन् । उक्त कुराबाट के बुझिन आउँछ भने प्रगतिशील नेपाल लेखक सङ्घ सामन्तवाद तथा साम्राज्यविरोधी लेखकहरूको साझा संस्था हो ।

प्रगतिशील लेखक कलाकार सङ्घ तयारी समितिको – २०३६ मंसिर आठमा प्रकाशित अपीलमा भनिएको छ –“अन्तर्राष्ट्रिय षड्यन्त्रमा सामाजिक साम्राज्यवादी, साम्राज्यवादी र विस्तारवादीहरूको प्रतिस्पर्धा बढ्दो छ भने देशको प्रतिक्रियावादी सामन्ती शक्ति यसैलाई टेवा दिइरहेछ ।” (प्रलेसको सङ्क्षिप्त इतिहास, विष्णु प्रभात, पृष्ठ ८२) । त्यसमा प्रलेसको उद्देश्यका रूपमा –“साम्राज्यवादी, सामन्तवादी र प्रतिक्रियावादी साहित्य, संस्कृति र कलाको प्रभावबाट जनतालाई मुक्त पार्न” आवश्यक भएको कुरा उल्लेख गरिएको छ । यसैगरी प्रलेसको २०३९ को विधानमा –“प्रगतिशील लेखक–कलाकार सङ्घ सामन्तवाद तथा साम्राज्यवादविरोधी सम्पूर्ण लेखक कलाकारहरूको साझा र स्वतन्त्र सङ्गठन हो” भनिएको छ । (उक्त, पृष्ठ ८७) ।

२०४४ सालमा सम्पन्न प्रगतिशील लेखक सङ्घको पहिलो सम्मेलनमा पारित प्रस्तावमा –“द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी र वैज्ञानिक समाजवादी धारणाहरूको उदयपछि समाजवादी यथार्थवादको उदय” भएको कुरा उल्लेख गर्दै साहित्यको वर्गीय स्वरूप, प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी लेखकहरूको श्रम तथा श्रमजीवी जनताको पक्ष र दुश्मनहरूको विपक्षमा लिनुपर्ने अडानबारे प्रष्ट पारिएको छ । सो प्रस्तावमा –“सामन्ती दर्शन, अन्धविश्वास, कुरीति, भाग्यवाद, परलोकवादजस्ता सामन्ती अवशेष र हाम्रो देश र समाजलाई हानि पु¥याउने पतनशील पुँजीवादका व्यक्तिवाद, छाडावाद, पश्चिमी दासमनोवृत्तिजस्ता कुराको विरुद्ध प्रगतिवादी सांस्कृतिक आन्दोलनलाई दीर्घकालीन रूपले चलाइरहने” कुरा बताइएको छ । त्यसैगरी सो प्रस्तावमा –“सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, प्रभुत्ववाद र सबैखाले प्रतिक्रियावादका विरुद्ध र पूर्ण जनवाद, समाजवाद, अन्तर्राष्ट्रिय श्रमिक भाइचारा, विभिन्न देशहरूका स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकताको रक्षा, अनाक्रमण, अहस्तक्षेप एवम् संसारका जनताले चलाएका न्यायपूर्ण सङ्घर्ष र क्रान्तिहरूको पक्ष र समर्थनमा साहित्य र कलाको माध्यमबाट आन्दोलन चलाइरहने” समेत भनी उल्लेख गरिएको छ । (कार्यपत्र, पृ.२०, २०४४) । यसैगरी सो प्रस्तावमा –“सबै जाति, जनजाति र तिनका भाषा–संस्कृतिहरूको न्यायपूर्ण समान अधिकारको पक्षमा प्रवृत्त रहने” कुरा पनि बताइएको छ । (उक्त) । उक्त उद्धरणहरूमा २०३६÷०३७ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनको आँधिबेरीका बीचबाट हुर्किदै तथा विकसित हुँदैआएको प्रलेसका सैद्धान्तिक, वैचारिक तथा साङ्गठनिक मान्यता अत्यन्तै प्रष्ट रूपमा अभिव्यक्त भएका छन् ।

२०४८ मा सम्पन्न प्रलेसको दोस्रो राष्ट्रिय सम्मेलनमा पारित प्रतिवेदनमा “जनआन्दोलन सम्झौतामा टुङ्गिएपछि जनताले आफ्नो चाहना आंशिक रूपमा पनि पूरा भएका अनुभव गर्न सकेन” भन्ने कुराको उल्लेख गरिएको छ । निष्कर्षमा भनिएको छ –“तसर्थ, जनआन्दोलनको अपूर्ण अन्त्य र जनआकाङ्क्षामाथिको आघातप्रति लेखकहरूले आक्रोश प्रकट गर्नु मनासिप हो । साहित्यमा देखापरेको यो आक्रोश लेखकको उच्च संवेदनाको प्रतीक हो र चेतनाको यसै विन्दुमा उभिएर साहित्यिक आन्दोलनलाई अघि बढाउनु इतिहासले प्रलेसलाई सुम्पेको दायित्व हो ।” (प्रगतिवाद–हिजो र आजः प्रलेस, वर्ष १, अंक १, २०४९ असोज, पृष्ठ ६) । २०४६ को ऐतिहासिक जनआन्दोलनका बीचबाट निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यपछि सम्पन्न उक्त सम्मेलनका यी अभिव्यक्ति वस्तुवादी तथा सही नै रहेका छन् । सोही प्रतिवेदनमा एकातिर “समाजवादको नक्कली झण्डामुनि सञ्चालित सोभियत सङ्घको नोकरशाही पुँजीवादी सत्ता” को विरोध र अर्कोतिर “द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी विश्वदृष्टिकोण” को पक्षपोषण गरिएको छ ।

प्रलेस पूर्णाङ्क ७ को सम्पादकीयमा भनिएको छ –“माक्र्सले हाम्रो भूमण्डलको समाज, अर्थतन्त्र, राजनीति र दर्शनको विवेचना थालेपछि, एङ्गेल्सले यथार्थवादको माग प्रतिनिधिपरिवेश र पात्रको स्थापना हो भन्दै कलाचर्चा गरेपछि र लेनिनले कला–साहित्यलाई परिवर्तनकारी आन्दोलनको दाँती र पेँचकीलाका रूपमा तुलना गरेपछि थुप्रै यथार्थवादी लेखकहरूले आफूलाई प्रगतिवादका गतिशील प्रवाहमा सामेल गरेका थिए ।” (पूर्णाङ्क ७, माघ–चैत्र २०५३) । यहाँ प्रगतिवाद÷प्रगतिशीलतालाई माक्र्सवादी दर्शन, राजनीतिक अर्थशास्त्र र वैज्ञानिक समाजवादको आलोकमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिएको छ । यस सम्पादकीयको शीर्षक “कला–साहित्य पनि कार्यनीतिविहीन हुँदैन” भन्ने रहेको छ । त्यसमा –“कसका लागि किन लेख्ने ? कसरी लेख्ने ? कुन बेलामा कसलाई प्रहार गर्ने र कसको प्रशंसा वा निन्दा गर्ने ? भन्ने प्रश्न”लाई सशक्त रूपमा उठाई साहित्य र कलाको पनि रणनीति र कार्यनीति हुने कुरामाथि राम्रो प्रकाश पारिएको छ । यहाँ साहित्य र कलाको रणनीति र कार्यनीतिको उल्लेख गर्दा स्तालिन र माओको पनि चर्चा गरिएको छ । माओका भनाइको उल्लेख गर्दै भनिएको छ –“क्रान्तिकारी संस्कृति व्यापक जनसमुदायका निम्ति एउटा बलियो क्रान्तिकारी हतियार हो । यसले क्रान्तिअघि विचारधारात्मक आधार तयार पार्दछ र क्रान्तिकालमा व्यापक जनताको लडाकु मोर्चाअन्तर्गत् एउटा महŒवपूर्ण सांस्कृतिक मोर्चाको रूपमा रहन्छ भन्ने माओत्सेतुङ्गको भनाइले पनि कला–साहित्यको कार्यनीतिक पक्षलाई नै सङ्केत गर्दछ । संयुक्त मोर्चा वा साझा मञ्चको धारणा स्वयम् कार्यनीतिको विषय हो ।” (उक्त) । यी भनाइ विशेष मननीय रहेका छन् ।

प्रलेसको पाँचौँ राष्ट्रिय सम्मेलनमा पारित विधानमा भनिएको छ –“साहित्य समाजको युगीन तथा सामूहिक चेतनाको कलात्मक अभिव्यक्ति हो । यसले गतिशील यथार्थको उद्बोधन गर्दै समाजको आमूल रूपान्तरणका निम्ति सहयोग पु¥याउनुपर्छ भन्ने चिन्तन राखी वर्ग विभक्त समाजमा वर्गसङ्घर्षलाई प्रमुख कारक एवम् प्रेरक तत्व ठान्ने र श्रमिक वर्गलाई सम्पूर्ण भौतिक तथा भावनात्मक सम्पदाका स्रष्टा र इतिहासका निर्माता स्वीकार गर्दै द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनलाई सौन्दर्य चिन्तनका रूपमा अँगाली समाजमा व्याप्त सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, प्रभुत्ववाद तथा विस्तारवादको विरोध गर्ने र आमूल परिवर्तनका पक्षधर समाजवादी यथार्थवादी धाराको प्रतिनिधित्व गर्ने साङ्गठनिक रूपमा प्रतिबद्ध तथा अप्रतिबद्ध समेत रहेका साहित्य–सर्जकहरूको संयुक्त मञ्चका रूपमा विद्यमान राष्ट्रियस्तरको सङ्गठन नै प्रगतिशील लेखक सङ्घ हो ।” (प्रलेस, पूर्णाङ्क ११, २०५७) । यहाँ प्रलेसको वैचारिक, सांस्कृतिक तथा सौन्दर्यपरक दृष्टिले लेखकीय तथा साङ्गठनिक मान्यताबारे सुस्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।

सातौँ सम्मेलनमा पारित विधानमा –“विद्यमान सामन्ती तथा साम्राज्यवादी संस्कृतिका विरुद्ध सङ्घर्ष गर्दै मौलिक, राष्ट्रिय तथा नयाँ जनवादी संस्कृतिको योजनाबद्ध निर्माणका साथै मुलुकको जनगणतान्त्रिक रूपान्तरणका निम्ति शब्द र कर्मका क्षेत्रमा सक्रिय रहने” भनी उल्लेख गरिएको छ । (प्रलेस, पूर्णाङ्क १५, पृष्ठ ७०, माघ २०६३) । यसप्रकारको मान्यतामाथि ध्यान दिंदा प्रलेस नयाँ जनवादी संस्कृति र जनगणतन्त्र नेपालको पक्षमा रहेको देखिन्छ ।

प्रलेस पूर्णाङ्क २० को सम्पादकीयमा भनिएको छ –“उत्तरआधुनिकतावाद, उत्तरसंरचनावादलगायत विभिन्न आधुनिकतावादी धाराहरूका विरुद्ध सशक्त वैचारिक सङ्घर्ष नगरी प्रगतिवादी साहित्यिक आन्दोलनलाई बलियो एवम् प्रभावकारी बनाउन सम्भव छैन । भूमण्डीकरण, नवउदारवाद र उपभोक्तावाद विरुद्धको सङ्घर्षलाई पनि यसैसँग जोडेर अघि बढाउन आवश्यक छ ।” (पूर्णाङ्क २०, जेठ २०७०) । यहाँ प्रलेस उत्तरआधुनिकतावाद, उत्तरसंरचनावाद तथा सबै खाले बुर्जुवा आधुनिकतावादको विरोध र प्रगतिवादको पक्षमा सशक्त रूपमा उभिन पुगेको छ ।

सातौँ राष्ट्रिय सम्मेलनमा पारित प्रतिवेदनमा भनिएको छ –“अहिले सिर्जनशील एवम् सौन्दर्यशास्त्रीय बहसलाई व्यापक बनाउँदै स्रष्टाहरूलाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको सांस्कृतिक धारमा गोलबन्द गरी सुन्दरभन्दा सुन्दर कृतिहरूको सिर्जना गर्न अभिप्रेरित गर्ने कार्य नै प्रलेसको तात्कालिक कार्यदिशा हो । यसले मात्र जनगणतन्त्रको भावी दिशालाई सुनिश्चित गर्दछ । (पूर्णाङ्क–१५, माघ २०६३, पृष्ठ ६६) । यहाँ वामपन्थी पार्टीहरूले लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई अङ्गीकार गरेको स्थितिमा प्रगतिशील लेखकहरू पनि तदनुरूप नै अगाडि बढेको देखिन्छ ।

प्रलेसको नवौँ राष्ट्रिय सम्मेलनमा पारित प्रतिवेदनमा भनिएको छ –“प्रलेस सामन्तवाद, साम्राज्यवाद, विस्तारवाद, प्रभुत्ववादविरोधी स्रष्टाहरूको साझा संस्था हो । यो यसको न्यूनतम वैचारिक एवम् नीतिगत आधार हो । प्रगतिशील दृष्टिकोण राख्ने स्रष्टाहरूदेखि समाजवादी यथार्थवादलाई अँगाल्ने प्रगतिवादी स्रष्टाहरूसमेत यसमा प्रतिबद्ध रहँदै आएका छन् । वामपन्थी पार्टीहरूमा साङ्गठनिक रूपमा प्रतिबद्ध र स्वतन्त्र दुवै किसिमका स्रष्टाहरू यससँग जोडिएका छन् । सामन्तवाद र साम्राज्यवादविरोधी स्रष्टाहरूको एक बृहत् मोर्चाका रूपमा विगतदेखि यसले निर्वाह गर्दै आएको भूमिका उल्लेखनीय रहेको छ ।” (प्रलेस, पूर्णाङ्क २०, जेठ २०७०) । यहाँ प्रलेसको अवधारणालाई अत्यन्तै सुस्पष्ट रूपमा उल्लेख गरिएको छ । प्रगतिशील÷प्रगतिवादी÷समाजवादी यथार्थवाद, प्रतिबद्ध र स्वतन्त्रजस्ता अवधारणप्रति पनि प्रलेस सजग रहेको छ ।

४. विविध चिन्तन तथा प्रवृत्तिका बीच वैचारिक सङ्घर्ष
प्रगतिशील लेखक सङ्घ आफ्नो जन्मकालदेखि नै बाह्य र आन्तरिक दुवै क्षेत्रमा विभिन्न गलत चिन्तन र प्रवृत्तिका विरुद्ध सङ्घर्षरत रहिआएको देखिन्छ । ‘प्रगति’ का विभिन्न अङ्कहरूमा यसप्रकारको सङ्घर्षलाई देख्न सकिन्छ । ‘प्रगति’ मा प्रगतिशील मात्र होइन, प्रतिधु्रवीय धाराका लेखकहरूलाई पनि स्थान दिइएको छ । साहित्य र राजनीतिका बीचको सम्बन्धलाई लिएर ईश्वर बराल र कृष्ण चन्द्र सिंह प्रधानका बीच चलेको वैचारिक सङ्घर्ष यस सन्दर्भमा उल्लेखनीय रहेको छ ।

सोही अवधिमा प्रगतिशील खेमाबाट प्रकाशित –“कामरेड, जाने होइन ?” शीर्षक कथासङ्ग्रहका कथाहरूबारे प्रतिक्रिया व्यक्त गदै श्यामप्रसाद शर्मा भन्दछन्– “साहित्यलाई राजनीतिको विज्ञापन मात्र बनाउन हुँदैन । हाम्रा नयाँ प्रकाशनहरूमध्ये कहानी–सङ्ग्रह “कामरेड, जाने होइन ?” साहित्यिक कृति नभएर राजनीतिको इस्तिहार बन्न गएको छ ।” (लेखक कसरी बन्ने ? उक्त, पृष्ठ १५) । यहाँ श्यामप्रसादको जोड साहित्य बढी कलात्मक हुनुपर्छ भन्ने कुरामा रहेको देखिन्छ ।

२०१५ सालतिर कृष्णचन्द्र सिंह प्रधान रचित “कवि व्यथित र काव्य साधना” मा व्यथितलाई समाजवादी बताइएको छ । त्यसको विरोधमा श्यामप्रसादले व्यथितलाई समाजवादी होइन, प्रगतिशील मान्न सकिने कुरा बताइएका छन् । (श्यामप्रसाद शर्मा ः केही साहित्यकार र साहित्य, पृ.२०÷प्रकाशक विनोद अधिकारी, २०३६) ।

पुष्पलाल समूहद्वारा २०१४ तिर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीमा संशोधनवाद पैदा भएको र त्यो जनवादी साहित्यिक क्षेत्रमा देखापरेको कुरा उल्लेख गरिएको छ । त्यसप्रकारका साहित्यकारहरूमा ताना सर्मा, कृष्ण चन्द्र सिंह प्रधान, धर्मराज थापा आदिको नाम उल्लेख गरिएको छ । “नयाँ जनवादी संस्कृति” (२०२८) ।

अन्तर्राष्ट्रिय कम्युनिस्ट आन्दोलनमा एकातिर खु्रस्चेभको आधुनिक संशोधनवाद पैदा भयो भने अर्कोतिर त्यसको विरोधमा माओको नेतृत्वमा माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओविचार विकसित हुन पुग्यो । यसै प्रक्रियामा महान् सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति सञ्चालन गरियो । यी सबै कुराबाट नेपाली वामपन्थी आन्दोलन तथा सांस्कृतिक आन्दोलन पनि प्रभावित बन्न पुग्यो । नेपालमा माओ विचार र नयाँ जनवादलाई मान्ने वामपन्थी धारा सशक्त रूपमा विकसित भयो । यसै क्रममा प्रलेसमा पनि नयाँ प्रकारका बहस र विवाद प्रकट हुँदै गए ।

चीनमा माओ त्से तुङ्गको निधनपश्चात् चीन समाजवादी हो वा होइन भन्नेबारे सिङ्गो नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन, सांस्कृतिक आन्दोलन र प्रलेसमा पनि बहसको विषय बन्न गयो । त्यस स्थितिमा प्रलेस यसप्रकारको विवादमा जान नहुने निर्णय लिन पुग्यो । यसले नेपाली प्रगतिवादी साहित्यिक आन्दोलनमा निकै दूरगामी प्रभाव पारेको छ ।

२०४६ को ऐतिहासिक जनआन्दोलन, निरङ्कुश पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त र बहुदलीय व्यवस्थाको पुनःस्थापनापश्चात् नेपाली वामपन्थी आन्दोलनमा बहुदलीय जनवादी धारा देखाप¥यो । यसै क्रममा नेकपा (माओवादी) ले माओविचारका ठाउँमा माओवाद पदावली प्रयोग ग¥यो र माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओवादलाई पथप्रदर्शक सिद्धान्तका रूपमा स्वीकार्न पुग्यो । त्यस स्थितिमा एकातिर माओवाद÷माओविचार तथा नयाँ जनवाद र अर्कोतिर तिनको विरोधमा बहुदलीय जनवादलाई मान्ने दुई धाराका बीच गम्भीर विवाद पैदा भयो र यी सबै कुराको असर सांस्कृतिक आन्दोलनसहित प्रलेसमा पनि पर्न गयो ।
२०५२ सालमा नेकपा (माओवादी) द्वारा महान् जनयुद्धको सञ्चालन गरियो । त्यसले नेपाली साहित्य, कला र संस्कृतिको क्षेत्रमा नयाँ धक्का दियो । यस प्रक्रियामा नेपाली साहित्यिक तथा सांस्कृतिक आन्दोलनमा जनयुद्धको पक्षधरता, विरोध र तटस्थता जस्ता प्रवृति देखा परे । यसले पनि प्रलेसमा असर पा¥यो ।
वस्तुतः प्रलेस प्रगतिशील लेखकहरूको साझा सङ्गठन हो । तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रस्तुत तथा पारित प्रतिवेदनमा भनिएको छ –“प्रगतिशील लेखक सङ्घ नेपाली समाजको क्रान्तिकारी रूपान्तरणको लागि समुन्नत संस्कृतिको निर्माण गर्ने तर्फ प्रतिबद्ध व्यापक प्रगतिवादी सांस्कृतिक शिविरभित्रको एक साझा संगम थलो हो । विविध दृष्टि, चिन्तन, रुचि र शैलीहरूको उपस्थितिका कारण यो निद्र्वन्द र एकात्मक चिन्तन र शैलीयुक्त थलो कदापि हुन सक्दैन ।” (प्रलेस : तेस्रो राष्ट्रिय सम्मेलन, अङ्क, २०५०, पृष्ठ १६) । प्रलेस आफ्नो इतिहासमा मूलतः यसै मान्यतालाई अवलम्बन गर्दैआएको छ । तसर्थ, प्रलेस एउटा साझा थलो बनेको छ र यहाँ एकता–आलोचना–एकताको मान्यता लागु गरिएको छ ।

५. विभिन्न विषयमा कार्यपत्रहरूको प्रस्तुति
‘प्रलेस’ का विभिन्न अङ्कहरूमा विभिन्न प्रकारका कार्यपत्रहरू प्रकाशित गरिएका छन् । यस प्रकारका कार्यपत्रहरू प्रलेसद्वारा आयोजित विभिन्न गोष्ठीहरू वा अन्तक्र्रिया कार्यक्रमहरूसित जोडिएका छन् । केही महŒवपूर्ण कार्यपत्रहरू यसप्रकार रहेका छन् :

(क) भाषा समस्यासित सम्बन्धित कार्यपत्र
प्रलेस — पूर्णाङ्क–१२ मा भाषा समस्यासित सम्बन्धित एघार ओटा कार्यपत्रहरू प्रकाशित भएका छन्, ती हुन् ः– भाषा समस्या र समानताको प्रश्न – प्रो. माणिकलाल श्रेष्ठ, नेपालको सन्दर्भमा भाषिक समान अधिकार – मल्ल के सुन्दर, अवधि भाषा र साहित्य – विश्वनाथ पाठक, गुरुङ भाषामा प्रकाशित केही प्रगतिशील कृतिहरू – डा. गणेशमान गुरुङ, मगराती साहित्यमा प्रगतिशील पक्ष एक चर्चा – लोकबहादुर थापा मगर, नेपाल भाषामा प्रगतिशील साहित्यको स्थिति र प्रवृत्ति – पूर्ण ताम्राकार, तामाङ साहित्यको पृष्ठभूमि र प्रगतिशील साहित्य...– अमृत योन्जन÷यकिना अगाध, लिम्बू भाषामा प्रगतिशील साहित्यको सङ्क्षिप्त रेखाङ्कन.. – विजय सुब्बा, भोजपुरी प्रगतिशील साहित्य – गोपाल ठाकुर, थारु भाषामा प्रगतिशील साहित्यको अवस्था – महेश चौधरी र मैथली भाषामा प्रगतिशील साहित्यको अवस्था – धिरेन्द्र प्रेमर्षि । (प्रलेस, पूर्णाङ्क १२, वैखाश २०५९) । 
यी कार्यपत्रहरूमा नेपाल बहुजातीय तथा बहुभाषिक मुलुक भएको कुरालाई स्वीकार्दै एकातिर भाषिक भेदभावको विरोध गरिएको छ भने अर्कोतिर भाषिक समानतामा जोड दिइएको छ । साथै, नेपालका नेपाली भाषा बाहेकका अन्य भाषाहरूमा विद्यमान प्रगतिशील साहित्यको स्थितिबारे पनि अध्ययन गरिएको छ । 

(ख) साहित्यिक विधा तथा वैचारिक प्रश्नसित सम्बन्धित कार्यपत्र 
प्रलेसको पूर्णाङ्क १३ मा साहित्यका कतिपय विधाहरूबारे केही कार्यपत्रहरू प्रकाशित गरिएका छन्, ती हुन् – नेपाली प्रगतिवादी नाटक ः परम्परा, विकास र सम्भावना – रमेशप्रसाद भट्टराई, नेपाली प्रगतिवादी नाटक ः परम्परा, विकास र सम्भावना – कपिल लामिछाने, समकालीन प्रगतिवादी नेपाली कथाका प्रवृत्तिहरू – डा.देवीप्रसाद गौतम, सांस्कृतिक साम्राज्यवाद र जनसंस्कृतिकर्मीहरूको दायित्व – अमर गिरी, सांस्कृतिक साम्राज्यवादले नेपाली जनजीवनमा पारेको असर – डा.ऋषिराज बराल, समकालीन नेपाली प्रगतिवादी कविताका प्रवृत्तिहरू – डा.ताराकान्त पाण्डेय, समकालीन प्रगतिशील निबन्धलेखन र तिनका प्रवृत्ति – रमेश भट्टराई, समकालीन प्रगतिवादी निबन्धलेखन र त्यसका प्रवृत्तिहरू – डा.ताराकान्त पाण्डेय । 
प्रलेसको पूर्णाङ्क १४ मा – साहित्यका कतिपय विधाहरूबारे कतिपय कार्यपत्रहरू प्रकाशित गरिएका छन्, ती हुन् – प्रगतिशील नेपाली उपन्यास ः परम्परा र प्रवृत्ति – राजेन्द्र सुवेदी, समकालीन प्रगतिवादी नेपाली उपन्यासका प्रवृत्तिहरू – इस्माली, समसामयिक प्रगतिशील नेपाली कवितामा दलित चेतना – डा.ताराकान्त पाण्डेय, दलित परिप्रेक्ष्य ः प्रगतिवादी नेपाली आख्यानका सन्दर्भमा – रमेशप्रसाद भट्टराई, प्रगतिशील महिला लेखन ः स्थिति, समस्या र सम्भावना – सुधा त्रिपाठी, उत्तरआधुनिकतावाद ः भ्रम र वास्तविकता – निनु चापागाईं, उत्तरआधुनिकतावाद र यसको मूल स्वरूप – रमेशप्रसाद भट्टराई र प्रगतिवादी नेपाली समालोचनाका वर्तमान स्थिति र समस्या – डा.ताराकान्त पाण्डेय ।

प्रलेसका उक्त दुवै पूर्णाङ्क १३÷१४ मा एकातिर साहित्यका विभिन्न विधाहरूमा प्रगतिशीलता÷प्रगतिवादको स्थितिलाई राम्रोसित आँकलन गरिएको छ भने अर्कोतिर सांस्कृतिक साम्राज्यवाद तथा उत्तर आधुनिकतावादबारे प्रगतिवादी कोणबाट अध्ययन तथा चिरफारको कामलाई अगाडि बढाइएको छ । 

(ग) संस्कृतिसम्बन्धी कार्यपत्र 
प्रलेस पूर्णाङ्क १६ मा संस्कृतिसम्बन्धी दुई ओटा कार्यपत्रहरू प्रकाशित गरिएका छन्, ती हुन् – सांस्कृतिक रूपान्तरणको आवश्यकता र दिशा÷चैतन्य, सांस्कृतिक रूपान्तरणको आवश्यकता र दिशा÷प्रदीप ज्ञवाली । (प्रलेस, पूर्णाङ्क १६, जेठ २०६६) । उक्त कार्यपत्रहरूमा नेपालको सांस्कृतिक अवस्था, रूपान्तरणको आवश्यकता र दिशाबारे भिन्न भिन्न कोणबाट प्रकाश पार्ने प्रयास गरिएको छ ।

६. विविध लेखन सन्दर्भ 
प्रलेसका कतिपय अंकहरू विविध लेखन सन्दर्भमा आधारित रहेका छन् । यस सन्दर्भमा डा. माधवप्रसाद पोखरेलको नेपालका राष्ट्रिय भाषाको महŒव ः समस्या र समाधान (प्रलेस–९), नेपालमा बहुभाषिक समस्या र त्यसको स्थायी समाधान (प्रलेस, वर्ष ४, अंक ४), मोहन विक्रमको – पैत्रिक सम्पत्तिमा महिला अधिकारको प्रश्न (प्रलेस ७), हृदयचन्द्रको विचार र दर्शन (प्रलेस ७), मोदनाथ प्रश्रितको माक्र्सवादी दर्शनको प्रारम्भिक ज्ञान (प्रलेस १७) र नेपाली इतिहासको प्रारूप (प्रलेस, वर्ष ४, अंक ५), वेदुराम भुसालको – ऐतिहासिक भौतिकवादको सम्बन्धमा (प्रलेस १६), कुलमान सिंह भण्डारीको चित्रकलामा आध्यात्मवादभित्र वर्गीय प्रभाव (प्रलेस–पूर्णाङ्क–८) र विष्णु प्रभातको व्यावसायिक सिनेमा र आजको आवश्यकता (प्रलेस, वर्ष ४, अंक ५) आदि उल्लेखनीय रहेका छन् । यी लेखहरू विविध प्रकारका देखिन्छन् र यिनमा प्रगतिशील÷प्रगतिवादी कोणबाट विषयलाई स्पष्ट पार्ने प्रयास गरिएको छ ।

७. विविध विधागत सन्दर्भ 
प्रगतिशील लेखक सङ्घले आफ्ना विभिन्न साहित्यिक गतिविधिहरू र मुखपत्रहरू – प्रगति, साहित्य, प्रलेस मार्फत साहित्यका विभिन्न विधाहरूको विकासमा महŒवपूर्ण योगदान दिंदै आएको छ । यस प्रक्रियामा प्रगतिशील लेखकहरूको विशाल फौज तयार बन्दै आएको छ ।

प्रलेस, वर्ष–१, अङ्क–२, २०५० मा –“चालीसको दशकका केही प्रगतिशील कविताहरू” शीषर्कअन्तर्गत् विभिन्न प्रतिनिधिमूलक कविका प्रतिनिधिमूलक कविताहरूलाई समावेश गरी प्रकाशित गरिएको छ । ती कविहरू यी हुन् : युद्धप्रसाद मिश्र, दुर्गालाल श्रेष्ठ, पूर्णबहादुर वैद्य, पारिजात, रामचन्द्र भट्टराई, मोदनाथ प्रश्रित, रामविनय, बूँद राना, कुन्ता शर्मा, नरेश शाक्य, यज्ञराज प्रसाईं, लीला उदासी, त्रि–रत्न शाक्य, विक्रम सुब्बा, विमल निभा, पूर्ण विराम, पुरुषोत्तम सुवेदी, शोभा गौतम, मीनबहादुर विष्ट, इच्छुक, राजभाइ जकःमि, श्यामल, डा.महेश मास्के, उमेश उपाध्याय, हरिगोविन्द लुइँटेल, ईश्वरचन्द्र ज्ञवाली, अनिल पौडेल, मीन द्वन्दी, ताराकान्त पाण्डेय, मित्रलाल पंज्ञानी, गोविन्द वर्तमान, अमर गिरी, शार्दूल भट्टराई, लिखत पाण्डे, जगदीशचन्द्र भण्डारी, वासुदेव अधिकारी, राजकुमार केसी, आहुति, बलभद्र भारती, दिल साहनी, मंजुल, जनकप्रसाद हुमागाईं, रुद्र खरेल, नेत्रलाल पौडेल । यी कविहरूमध्ये कैयौँ आख्यानकार, निबन्धकार, नाटककार, समालोचक आदि पनि रहेका छन् ।

यसैगरी ‘प्रलेस’ का कतिपय अङ्कहरूमा साहित्यका विभिन्न विधाहरू – कविता, गीत तथा गजल, कथा÷लघुकथा, निबन्ध, साना नाटक, समालोचना आदि विधाहरूलाई समावेश गरिएको छ । यहाँ यस प्रकारका विभिन्न विधा र सम्बद्ध लेखकहरूबारे उल्लेख गर्न सम्भव छैन । यसलाई लेखकीय सीमाका अर्थमा ग्रहण गर्नु उपयुक्त होला ।

८. समालोचना र सौन्दर्यचिन्तन
प्रलेसले सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक समालोचना र सौन्दर्यचिन्तको क्षेत्रमा आवश्यक ध्यान दिंदै आएको छ । यो साहित्यका क्षेत्रमा विचारधारात्मक सङ्घर्षको क्षेत्र हो । यस क्षेत्रलाई सही ढŒ्गले अगाडि बढाउनुको अर्थ प्रलेसलाई सिर्जनाको क्षेत्रमा विचारधारात्मक रूपले नयाँ उचाइँ प्रदान गर्नु नै हुन्छ । 
प्रलेस पूर्णाङ्क – १६ मा निनु चापागाईंको साहित्यसम्बन्धी माक्र्सवादी अवधारणाहरू, ताराकान्त पाण्डेयको कविताको रचना प्रक्रिया असल सिर्जना कसरी गर्ने ? रमेश भट्टराईको कविता र यसको रचना प्रक्रिया – लगायतका अवधारणा पत्रहरू सैद्धान्तिक समालोचनासित सम्बन्धित रहेका छन् । गोविन्द भट्टको साहित्यमा विश्वदृष्टिकोणको प्रश्न – (प्रलेस–पूर्णाङ्क–६), आर पी. श्रेष्ठको कड्वेल र माक्र्सवादी समालोचना, रविलाल अधिकारीको हावर्ड फास्टका यथार्थवादसम्बन्धी मान्यता (प्रलेस–वर्ष ४, अङ्क–५), कृष्णप्रसाद पराजुलीको बाल साहित्यको यात्रा, अनुभव र अभिव्यक्ति (प्रलेस– वर्ष ४, अङ्क–४), अनिरुद्ध तिमिल्सिनाको प्रगतिवाद र यसका आधारभूत मान्यताहरू (प्रलेस–पूर्णाङ्क १०), सुकुम शर्माको – साहित्यका बारेमा (प्रलेस ९), रामप्रसाद ज्ञवालीको १९९५ का रचनामा श्यामप्रसाद (प्रलेस ७) आदि उल्लेखनीय रहेका छन् ।

व्यावहारिक समालोचनामा – दिल साहनीको जिउँदो कविको जिउँदो कविता (प्रलेस, वर्ष ४, अङ्क ४), कुलप्रसाद खनालको किसानका कवितामा क्रान्तिकारी चेतना (उक्त), नरेन्द्र चापागाईंको झिंगे माछाका कवि रामचन्द्र भट्टराईको कवित्व चेतना (प्रलेस ९) आदि स्मरणीय देखिन्छन् ।

प्रगतिशील लेखक सङ्घले प्रारम्भकालदेखि नै सौन्दर्यचिन्तनको क्षेत्रमा पनि आवश्यक ध्यान दिंदै आएको छ । प्रगति र प्रलेसमा सौन्दर्यचिन्तनसम्बन्धी लेखहरू प्रकाशित गर्ने र गोष्ठी वा अन्तक्र्रिया कार्यक्रम पनि राख्ने काम भएको पाइन्छ । २०५१ मा झापामा “माक्र्सवादी चिन्तनमा सौन्दर्य” विषयक गोष्ठी राखिएको थियो । सौन्दर्यचिन्तनसम्बन्धी लेखहरूमा गोविन्द भट्टको माओचतुङको सौन्दर्यशास्त्र र नेपाली साहित्य (प्रलेस, वर्ष ४, अंक ४), गंगाप्रसाद उप्रेतीको पारिजातको सौन्दर्यचिन्तनको विकासक्रम (प्रलेस–वर्ष ४, अङ्क ५), चैतन्यको सौन्दर्यचिन्तनबारे केही कुरा (प्रलेस, पूर्णाङ्क १७) आदि ध्यान दिन योग्य छन् ।

९. लोक साहित्य तथा लोकगीतको सन्दर्भ
प्रलेसले लोक साहित्य तथा लोक गीतको अध्ययनका लागि पनि आवश्यक स्थान दिने जमर्को गरेको छ । यस सन्दर्भमा रामहरि पौडेलको –“नेपाली लोक कथामा प्रगतिवादी तत्व”, “नेपाली लोकगीतमा प्रगतिवादी चेतना”, पूर्ण प्रकाश नेपाल यात्रीको “नेपाली लोक गाथामा प्रगतिवादी स्वर”, जीवेन्द्र देव गिरीको “नेपाली उखानमा प्रगतिवादी स्वर” उल्लेखनीय रहेका छन् । (प्रलेस–पूर्णाङ्क ८, वैशाख–जेठ–असार २०५४) । यहाँ लोक साहित्य र लोकगीतको अध्ययनमा विशेष जोड दिइएको छ ।

१०. नेपाली साहित्यका शीर्ष व्यक्तित्वहरूबारे
प्रलेसमा नेपाली प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी साहित्यका कतिपय शीर्ष व्यक्तित्वहरूबारे विशेष ध्यान दिंदै विशेष सामग्री वा विशेषाङ्क प्रकाशित गर्दै आउने काम भएको छ । यस सन्दर्भमा केही प्रसङ्गबारे उल्लेख गर्न जरुरी छ ।

नेपाली प्रगतिवादी साहित्यको इतिहासमा कृष्णसेन ‘इच्छुक’को विशेष भूमिका रहिआएको छ । तत्कालीन नेकपा (माओवादी)द्वारा सञ्चालित महान् जनयुद्धको प्रक्रियामा वहाँको साहित्यिक तथा सांस्कृतिक व्यक्तित्वले एक उत्कर्ष प्राप्त गरेको छ । वहाँले एक उच्च सहादत प्राप्त गर्नुभएको छ । वहाँको सम्मानमा प्रलेस पूर्णाङ्क– १३ मा एउटा विशेष टिप्पणी प्रकाशित गरिएको छ । त्यसैगरी प्रलेख पूर्णाङ्क–१४ मा वहाँको सम्मान, संस्मरण र साहित्यिक विशेषताबारे उल्लेख गर्दै केही समालोचकीय लेखहरू प्रकाशित गरिएका छन् ।

नेपाली साहित्यका महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई नेपाली साहित्यमा मात्र नभई विश्व साहित्यमा एक महान् प्रतिभाका रूपमा सम्मान व्यक्त गर्दै ‘प्रलेस’ले “वैचारिक आलोकमा देवकोटा” शीर्षकमा एउटा समालोचना ग्रन्थ – २०६७ प्रकाशित गरेको छ । यस ग्रन्थमा नेपाली प्रगतिशील तथा प्रगतिवादी शिविरका विभिन्न समालोचकहरूका समालोचनीय लेखहरूलाई समावेश गरिएको छ । यहाँ लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको व्यक्तित्वलाई राम्रोसित उजागर गरिएको छ ।

नेपाली प्रगतिवादी साहित्यको इतिहासमा घनश्याम ढकालको विशेष भूमिका रहिआएको छ । वहाँ प्रगतिशील लेखक सङ्घको अध्यक्षसमेत बन्नुभएको छ । अध्यक्षको भूमिकामा रहेकै बखत वहाँको २०६८ फागुन १ मा आकस्मिक रूपमा निधन भएको छ । प्रलेसले वहाँको सम्मानमा प्रलेस – पूर्णाङ्क–१९, असोज २०६९ मा ‘घनश्याम ढकाल श्रद्धाञ्जलि विशेषाङ्क’ प्रकाशित गरेको छ । सो विशेषाङ्कमा वहाँको व्यक्तित्व र कृतित्वबारे प्रकाश पार्दै विभिन्न समीक्षकहरूद्वारा रचित महŒवपूर्ण लेख तथा समालोचनाहरू समावेश गरिएका छन् ।

११. प्रलेस आन्दोलनको क्षेत्रमा 
प्रलेसले जनवादी तथा वामपन्थी आन्दोलनमा वैचारिक मात्र होइन, साङ्गठनिक तथा भौतिक रूपमा पनि महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । यसैगरी प्रलेसले सामन्तवाद र साम्राज्यवाद÷विस्तारवादीविरोधी र राष्ट्रियता, जनतन्त्र तथा वैज्ञानिक संस्कृतिको पक्षमा वैचारिक तथा साङ्गठनिक÷भौतिक दृष्टिले आफ्नो क्रियाशील भूमिका खेल्दै आएको छ । यसले पञ्चायती निरङ्कुशतन्त्रको विरोधमा २०३६ र २०४६ का ऐतिहासिक जनआन्दोलनहरूमा उल्लेखनीय भूमिका खेलेको छ । त्यसैगरी महान् जनयुद्ध र जनआन्दोलनको प्रक्रियामा प्रतिगमनकारी सत्ताको दमन अभियान र सङ्कटकालको प्रक्रियामा यसले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पक्षमा महŒवपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ । यस सन्दर्भमा – प्रलेसको पूर्णाङ्क १५ मा समावेश गरिएका – रमेशप्रसाद भट्टराईको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा प्रगतिशील लेखन सङ्घर्षको भूमिका, डा.ताराकान्त पाण्डेयको लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा पुग्ने माध्यम संविधानसभा लगायतका लेखहरू उल्लेखनीय रहेका छन् । यहाँ लेखकहरूद्वारा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रबारे जुन कुरा उल्लेख गरिएको छ, त्यो लेखकीय मात्र नभई मुख्यतः वामपन्थी राजनीतिक आन्दोलनको सीमासित सम्बन्धित रहेको छ । 

१२. अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको प्रश्नबारे 
साहित्य, कला र राजनीतिको क्षेत्रमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको विशेष महŒव हुन्छ । साहित्य र कलाबारे स्वतन्त्रता र प्रतिबद्धताको सौन्दर्यशास्त्रीय महŒव पनि छ । प्रलेसले ७ जेठ २०५२ मा पोखरामा “लेखकीय प्रतिबद्धता र स्वतन्त्रताबारे” गोष्ठीको आयोजना गरेको थियो र त्यसमा विभिन्न कार्यपत्र पनि प्रस्तुत भएका थिए । 
प्रलेसका तर्फबाट २०५७ वैशाख २४ मा काठमाडौँमा “जनआन्दोलनपछिका दश वर्ष र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता” विषयक अवधारणापत्र प्रस्तुत गरिएको थियो । यो अवधारणा पत्र – २०४७–२०५७ दश वर्षीय देशको राजनीतिक परिवेशमा आधारित थियो । यस अवधारणा पत्रमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई मौलिक हकअधिकार र सङ्घर्षको रूपका अर्थमा पनि ग्रहण गरिएको छ ।

 २०४७ साल यताको नेपाली कांग्रेस सरकारमा आए पछिको देशको स्थितिमाथि प्रकाश पार्दै सो अवधारणा पत्रमा भनिएको छ –“टनकपुर सन्धिको विरोध गर्दा होस् वा दासढुङ्गा हत्याकाण्डको विरोध गर्दा होस् अथवा विभिन्न वाम समूहको राष्ट्रियता र जनजीविकासम्बन्धी साझा आन्दोलनमा होस्, शान्तिपूर्ण जुलुसमा अनाहकमा मान्छेहरूले ज्यान गुमाउनुभयो । कतै कुनै पार्टीको सदस्यता लिन मञ्जुर नगरे वापत र कतै सामान्य हक – अधिकारका कुरा गर्दा नागरिकले हत्याको शिकार हुनुप¥यो । अनीश शाक्य, सम्झना दाहाल, मनोज जोशी, रीता शिल्पकार, बसिर मियाँ, मोहन पासवानलगायतका पचासौँ व्यक्तिहरूको हत्या हाम्रा आँखा अघिल्तिर भए ।” (प्रलेस, पूर्णाङ्क ११, पृ.६५) । त्यसैगरी २०५२ यताको स्थितिबारे भनिएको छ –“वि.सं २०५२ यता हत्याका श्रृङ्खलामा अझ वृद्धि भएको छ । देशको कुन भागमा कतिखेर कसको ज्यान जान्छ भन्ने कुराको टुङ्गो छैन । जनयुद्धका नाउँमा गैरकानूनी ढङ्गले ठूलो सङ्ख्यामा निहत्था जनता एवम् मस्तबहादुर विष्टलगायतका साहित्यकार–कलाकार व्यक्तिहरूको हत्या गरिएको छ । सांस्कृतिक कार्यक्रम हेरिरहेको अवस्थामा र विवाहमा जन्ती गएको बेलामा पनि नागरिकहरूले ज्यान गुमाएका छन् । सांस्कृतिककर्मीहरूमाथि विगतमा पिस्करमा भएजस्तै घटना अहिले ढाकु, खारा, भावाङ्ग आदि लगायतका देशको विभिन्न ठाउँहरूमा घटेका छन् र सांस्कृतिककर्मीहरूमाथि वक्रदृष्टि राख्ने काम अझ बढेको छ । (उक्त, ६५÷६६) । यी परिघटनाहरू महान् जनयुद्धको अवधिमा भएका सहादत, दमन र यातनासित सम्बन्धित रहेका छन् ।

यसैगरी प्रलेसद्वारा – २०५९÷०१÷१७ मा काठमाडौँमा –“वर्तमान अवस्थामा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र बुद्धिजीवीहरूको भूमिका” विषयक विचार गोष्ठीको आयोजना गरियो । सो गोष्ठीमा – जीवेन्द्र देव गिरी, डा.मथुराप्रसाद श्रेष्ठ, मञ्जुश्री थापा, यादव खरेल, सिन्धुनाथ प्याकुरेल, श्याम श्रेष्ठ, निनु चापागाईं, केशव नेपाल, मल्ल के.सुन्दर, ईश्वर वल्लभ, नरहरि आचार्य, खगेन्द्र सङ्ग्रौला, मोदनाथ प्रश्रित (प्रलेस – पूर्णाङ्क–१३) लगायतका लेखक, कलाकार तथा बुद्धिजीवीहरूद्वारा आफ्ना अभिमतहरू राख्ने काम भएको थियो । सो विचार गोष्ठी माओवादीद्वारा सञ्चालित महान् जनयुद्ध र राज्यद्वारा सञ्चालित भीषण राज्य आतङ्कको सङ्कटकालीन परिवेशमा आधारित रहेको छ ।

१३. विविध 

प्रगतिशील लेखक सङ्घले आफना सम्मलेनहरूमा विधान तथा प्रतिवेदन र समसामयिक प्रस्तावहरू पारित गर्दै आएको छ । यसले विभिन्न समयमा विभिन्न वक्तव्य, विज्ञप्तिमार्फत विभिन्न विषयहरूमा आफ्ना नीति तथा धारणा सार्वजनिक गर्दै आएको छ । यसले आफ्ना मुखपत्रका रूपमा प्रगति, प्रलेक र पछिल्लो कालखण्डमा प्रलेस प्रकाशित गरेको छ ।

प्रलेस विभिन्न लेखक तथा कलाकारहरूको अभिनन्दन तथा सम्मान गर्ने, विभिन्न वैचारिक, सांस्कृतिक तथा साहित्यिक विषयबारे गोष्ठी–अन्तक्र्रिया लगायतका कामलाई अगाडि बढाउने, सिर्जनात्मक कामलाई विकसित गर्ने, सङ्गठनलाई विस्तृत बनाउँदै लग्ने आदि काम गरेर आफ्नो क्रियाशीलता तथा पहिचानलाई स्थापित तुल्याउँदै आएको पाइन्छ ।

प्रलेस अनेकौँ सम्भावना र चुनौतीका बीचबाट गुज्रिंदै आएको छ । प्रलेसका चुनौती आर्थिक समस्यासित पनि सम्बन्धित रहेका छन् । प्रलेसका आठौँ तथा नवौँ राष्ट्रिय सम्मेलनका प्रतिवेदनहरूमा आफ्नो भवन नभएको र यसले गम्भीर आर्थिक समस्या पनि झेल्दै आउनुपरेको कुरा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । आफूलाई वामपन्थीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका शक्तिहरू सरकारमा नगएको अवस्था त एउटा हो, परन्तु उनीहरू सरकारमा गएको बेलामा पनि यसबारे आवश्यक ध्यान नदिइनु निकै गम्भीर विडम्बनाको विषय हो ।

१४. उपसंहार
प्रलेसको छ दशकको इतिहास जटिल सङ्घर्षको इतिहास हो । यसले बाह्य र आन्तरिक दुवै क्षेत्रमा विभिन्न गलत चिन्तन र प्रवृत्तिका विरुद्ध सक्दो सङ्घर्ष चलाउँदै आउनु परेको छ । यो सङ्घर्ष विचार, सिर्जना, सङ्गठन र आन्दोलनमा आधारित रहेको छ । सुरुमा प्रलेस र यसको मुखपत्र आफ्नो उद्देश्यप्रति त्यति मूर्त भएको पाइन्न । तर पनि यो सामान्यतः जनसाहित्य, प्रगतिशील, प्रगतिवादी वा यथार्थवादी साहित्यप्रति प्रतिबद्ध रहिआएको देखिन्छ । यसको मूल उद्देश्य सामन्तवाद तथा साम्राज्यवादको विरोध र राष्ट्रियता, जनतन्त्र तथा वैज्ञानिक संस्कृतिको पक्षमा साहित्यकारहरूलाई सङ्गठित तुल्याउनु, प्रगतिशील साहित्यको सिर्जना गर्नु र सो उद्देश्य प्राप्तिका लागि सङ्घर्षरत रहनु रहिआएको पाइन्छ । यस सन्दर्भमा ध्यान दिनुपर्ने विषय यी हुन् :

पहिलो :वैचारिक क्षेत्र । प्रगतिशील लेखक सङ्घमा सिर्जनात्मक सिद्धान्त र विधिका दृष्टिले स्वःस्फूर्त तथा पुँजीवादी यथार्थवाद, आलोचनात्मक वा समाजवादी यथार्थवादलाई अंगीकार गर्ने साहित्यकारहरू सम्मिलित रहेका छन् । त्यसैगरी यसमा पथपदर्शक सिद्धान्तका दृष्टिले माक्र्सवाद–लेनिनवाद वा माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओवाद÷विचारलाई पथप्रदर्शक सिद्धान्त मान्ने वा कुनैलाई पनि नमान्ने लेखकहरू पनि रहेका छन् । अनि प्रलेस राष्ट्रियता तथा जनतन्त्र, नयाँ जनवाद, बहुदलीय जनवाद, राष्ट्रिय प्रजातन्त्र वा समाजवादलाई स्वीकार्ने विभिन्न प्रकारका राजनीतिक दलसँग सम्बद्ध वा स्वतन्त्र लेखकहरू मिलेर बनेको छ । यसरी हेर्दा प्रलेसमा विचार र विश्वदृष्टिकोणको क्षेत्रमा विविधता रहेको छ ।

दोस्रो : साङ्गठनिक क्षेत्र । प्रलेस प्रगतिशील लेखकहरूको एउटा साझा संस्था हो । त्यसैले यो साझा वैचारिक मान्यता र एकता–आलोचना–एकताको विधिअनुसार चल्दैआएको छ । प्रलेस विभिन्न विचार, चिन्तन, रुचि र शैलीको साझा संस्था हुनुको नाताले यो सारसङ्ग्रहवादीजस्तो पनि लाग्दछ । परन्तु, प्रगतिशील साहित्यकारहरूको साझा कार्यभारहरूको संवहन र साझा हकहितको रक्षा गर्नका लागि प्रलेसले सक्दो भूमिका खेल्दै आएको छ ।

तेस्रो : सिर्जनाको क्षेत्र । प्रगतिशील÷प्रगतिवादी सिर्जनाको क्षेत्रमा विशाल सङ्ख्यामा साहित्यका विभिन्न विधा तथा साहित्यकारहरूको निर्माण र प्रतिध्रुवीय धाराको तुलनामा गुण तथा सङ्ख्या दुवै दृष्टिले उच्चता हासिल गर्ने अभियानमा प्रलेस समर्थ बन्दै आएको पाइन्छ । 

चौथो : आन्दोलनको क्षेत्र । प्रलेसले प्रतिक्रियावादी राज्यसत्ताद्वारा जनसमुदाय तथा लेखक कलाकारहरूमाथि गरिने दमनको विरोध र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पक्षमा सक्दो आवाज उठाउँदै आएको छ । यस सन्दर्भमा अनेकौँ गोष्ठी, विरोध प्रदर्शन र वक्तव्य दिने काम भएका छन् । यसरी प्रलेसले आन्दोलनको क्षेत्रमा पनि आफूलाई स्थापित तुल्याउँदै आएको छ ।

छ दशकको इतिहासमा प्रलेसका कैयौँ कमी तथा सीमा पनि रहन गएका छन् । प्रारम्भमा यो प्रगतिशीलता÷प्रगतिवाद, यथार्थवाद÷समाजवादी यथार्थवादबारे स्पष्ट देखिंदैन । साथै, यो कतिपय अवस्थामा प्रगतिशील र प्रतिध्रुवीय धाराबारे पनि केही भ्रमित रहेको पाइन्छ । दक्षिणपन्थी संशोधनवादका विरुद्धको विचारधारात्मक सङ्घर्षको क्षेत्रमा प्रलेस कमजोर तथा शिथिल देखिने गरेको छ । प्रलेसमा क्रियाशीलताको कमी र सुस्तता पाइने गरेका छन् । परन्तु, साझा मोर्चाको हैसियत र सीमाबद्धताको कारण प्रलेसको बढी आलोचना गर्ने स्थिति पनि देखिँदैँन । समग्रमा यसले आफ्ना कामलाई आप्mनै गतिमा अगाडि बढाउँदै आएको छ । यसलाई सकारात्मक अर्थमा ग्रहण गर्नुपर्दछ । साझा मोर्चाको रूपमा प्रलेसलाई हामीले प्रभावकारी ढŒ्गले विकसित तुल्याउँदै अगाडि बढाउन आवश्यक छ ।
प्रलेस वास्तविक अर्थमा प्रगतिको संवाहक बन्नका लागि माक्र्सवादी सौन्दर्यचिन्तन र समाजवादी यथार्थवादको आलोकमा सबै प्रगतिशील साहित्यकारहरूलाई समेट्दै दलाल तथा नोकरशाही पुँजीवाद, सामन्तवाद र साम्राज्यवाद÷विस्तारवाद÷नवउपनिवेशवादका विरुद्ध सङ्घर्ष गर्दै अगाडि बढ्न आवश्यक छ । अन्त्यमा भन्नैपर्ने कुरा के छ भने आजको साम्राज्यवाद र सर्वहारा क्रान्तिको युगमा माक्र्सवाद–लेनिनवाद–माओवादको पथप्रदर्शन र साहित्यिक संशोधनवादका विरुद्धको सङ्घर्षबिना प्रगतिवादी साहित्य, कला र संस्कृतिको विकास सम्भव छैन । यसबारे हामी गम्भीर बन्न जरुरी छ ।

प्रमुख सन्दर्भ सामग्री

विष्णु प्रभात : प्रलेसको सङ्क्षिप्त इतिहास, विवेक सिर्जनशील प्रकाशन, अनामनगर, काठमाडौँ, २०६३ । 
प्रलेस नेपालको प्रथम राष्ट्रिय सम्मेलनद्वारा पारित कार्यपत्र – (२०४४) ।
प्रलेसका कतिपय अङ्कहरू ।
वैचारिक आलोकमा महाकवि देवकोटा : सम्पादक – देवी नेपाल, प्रगतिशील लेखक सङ्घ नेपाल, २०६७ । 

मिति : २०७१ साउन २४
प्रलेस पूर्णाङ्क - २१ बाट साभार 




Sunday, April 23, 2017

चितवनको भरतपुरमा 'नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता' विषयक गोष्ठी सम्पन्न ।

यही २०७४ साल बैशाख ९ गते प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपालको आयोजनामा चितवनको भरतपुरमा 'नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता' विषयक गोष्ठी सम्पन्न भएको छ ।सुप्रसिद्ध साहित्यकार पारिजातको २४ औं स्मृति दिवसका अवसरमा आयोजित सो कार्यक्रममा समालोचक एवम् कवि डा. रामप्रसाद ज्ञवालीले 'नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता' विषयक कार्यपत्र प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । उक्त कार्यपत्रमाथि समालोचक प्रा. जगत उपाध्याय 'प्रेक्षित' ले टिप्पणी गर्नुभएको थियो । कार्यपत्रमाथी साहित्यकारहरु डि.आर.पोखरेल, रविकीरण निर्जीव, एल.बि. क्षेत्री, सरिता तिवारी लगायतले आफ्ना जिज्ञासा र धारणाहरु राख्नुभएको थियो । प्रगतिशील लेखक सङ्घ, चितवनका अध्यक्ष सुमनराज श्रेष्ठको सभापतित्व र संघका केन्द्रीय अध्यक्ष मातृका पोखरेलको प्रमुख आतिथ्यमा  सम्पन्न भएको उक्त कार्यक्रममा साहित्यकार पारिजातका बारेमा - प्रलेसका केन्द्रीय सचिब एवं कवि सरिता तिवारी मन्तव्य ब्यक्त गर्नुभएको थियो । 

प्रलेसका केन्द्रीय सदस्य मोदनाथ मरहट्ठाले स्वागत मन्तव्य र संघका केन्द्रीय सदस्य प्रकाश चापागाईंले धन्यवाद मन्तव्य राक्नुभएको उक्त गोष्ठीको संचालन प्रलेस चितवनका सचिव विपिन पाठकले गर्नु भएको थियो । 

======================================



कार्यक्रममा 'बाटो' शिर्षकको कविता वाचन गर्दै कवि पुरुषोत्तम आचार्य


=============================================


(अध्ययन–पत्र)
नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता

डा. रामप्रसाद ज्ञवाली


१. विषयप्रवेश र सीमा

प्रगतिशील लेखक सङ्घ, नेपालले ६ दशकभन्दा लामो समयदेखि नेपाली साहित्यलेखनमा जीवनवादी, अग्रगामी, प्रगतिशील–प्रगतिवादी साहित्यको विकासका निम्ति संस्थागत रूपमा ऐतिहासिक योगदान दिँदै आएको छ । जनमुखी साहित्यको लेखन, संवर्धन, सम्प्रेषण, प्रसारण र संरक्षण यस संस्थाका मुख्य उद्देश्य रहँदै आएका छन् । यसका लागि यस संस्थाले वैचारिक विमर्श, वैज्ञानिक अध्ययन, लेखनशिल्पका लागि प्रशिक्षण, परम्पराबोधका लागि अनुसन्धानमूलक अध्ययन, मौलिक पहिचानका लागि इतर साहित्यसँगको तुलनात्मक अध्ययन, कार्यपत्रहरूको प्रस्तुति र गम्भीर छलफल, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गोष्ठी र गम्भीर बहस, प्रतिनिधिमूलक विशेषाङ्क प्रकाशन आदि गर्दै आएको पाइन्छ । प्रस्तुत कार्यक्रम र यस अध्ययनपत्रलाई पनि यसै अभियानको एक सानो उपक्रमका रूपमा लिन सकिन्छ । 

‘नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता’ शीर्षकले सङ्केत गर्ने क्षेत्र र ओगट्ने आयाम व्यापक छ । प्रगतिशीलता के हो भन्नेदेखि शास्त्रीय छन्दका नेपाली कविताको ऐतिहासिक परम्पराबोध, दीर्घकालीन अन्वेषण, गम्भीर अध्ययन, उपविधागत वर्गीकरण, तुलनात्मक विश्लेषण र वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन जस्तो व्यापक आयामलाई यस शीर्षकले सङ्केत गर्छ । आयामगत दृष्टिले यो विद्यावारिधिका लागि उपयुक्त विषय हो किनभने यसले नेपाली कविताको इतिहास–अध्ययनको माग गर्छ, छन्दशास्त्रको शास्त्रीय अध्ययनको माग गर्छ, प्रगतिशील विचारधाराको अध्ययनको माग गर्छ र नेपाली कवितापरम्परामा छन्दकविताको लामो यात्राको ऐतिहासिक अध्ययनको माग गर्छ । 

शास्त्रीय छन्दमा कविता लेख्ने नेपाली कविहरूको सङ्ख्या सयौँमा नभई हजारौँमा छ । ती सबै कवि र तिनका कविताको अध्ययन एकै व्यक्तिबाट गर्नु त्यसै पनि सहज छैन भने त्यसमाथि सामान्य र छोटो आकारप्रकारको एउटा अध्ययनपत्रमा यस विषयलाई समग्रमा, वस्तुनिष्ठ बनाई र न्यायपूर्ण हुने गरी प्रस्तुत गर्नु असम्भव नै हुन्छ । त्यसैले प्रस्तुत अध्ययनपत्रलाई निम्नलिखित सीमामा रहेर तयार पारिएको कुरा सुरुमै अनुरोध छः 

१. सम्बन्धित विषयमाव्यापक सर्वेक्षण नगरी अतिसामान्य सर्वेक्षण गरिएको,
२. प्रतिनिधिमूलक रूपमा एकाध कवि र एकाध कवितालाई मात्र उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको (सबै कवि र कविता समेट्न नसकिएको),
३. प्रगतिवादी कविका कवितालाई मात्र नभर्ई जनपक्षीय समाजरूपान्तरणका पक्षमा अग्रगामी चेतना सम्प्रेषण गर्ने क्रान्तिकारी स्वच्छन्दतावादी र आलोचनात्मक यथार्थवादी कविका कविताहरूलाई पनि प्रगतिशील मानिएको,
४. कवितासङ्ग्रहको नाम र कवितांश आदि दिएर विवेचना गर्नुको सट्टा विषयशीर्षकसँग सम्बद्ध रहेर कविताका सारभूत विशेषताहरूलाई मात्र सङ्केतात्मक रूपमा मात्रसम्बोधन गरिएको,
५. प्रगतिशील कविताले ग्रहण गरेका मोटामोटी प्रवृत्तिको मात्र वर्गीकरण गरिएको । 

२. कविता र छन्द
कविता मूलतः लयमाधुर्य, शब्दसौन्दर्य र अर्थगाम्भीर्यको संश्लिष्ट भाषिक कला हो । कवितामा लयमाधुर्यले साङ्गीतपक्षको, शब्दसौन्दर्यले भाषिक कलापक्षको र अर्थगाम्भीर्यले भाव र विचारपक्षको प्रतिनिधित्व गर्छन् । 
कवितालाई साहित्यको मौलिक र स्वतन्त्र विधाका रूपमा स्वरूपित गर्ने मुख्य आधार भनेकै छन्द (लय) हो । छन्द आधारभूत रूपमा लोक, शास्त्रीय र मुक्त गरी तीन प्रकारका हुन्छन् । यी तीनप्रकारभित्र हजारौँ छन्दहरू रहेका छन् । गण र मात्राका निश्चित मानकहरूमा आबद्ध छन्द शास्त्रीय छन्द हो, लोकजीवनमा प्रचलित र उच्चारणमा आधारित गेय छन्द लोकछन्द हो भने अन्तर्लयको आरोहअवरोहमा आधारित स्वतन्त्र छन्द मुक्त छन्द हो । 

उपर्युक्त छन्दहरूमध्ये शास्त्रीय छन्द गण र मात्राको कठोर अनुशासनमा आधारित हुन्छ । यो छन्द कवितालेखनको प्राचीनतम र विशिष्ट शैली हो । यस शैलीले कविताका शास्त्रीय मानक मानिने लय र सुमधुर सङ्गीततत्त्वको मौलिक प्रतिनिधित्व गर्छ । शास्त्रीय छन्दकवितामा गति र यतिको विशेष भूमिका हुन्छ । गति भनेको प्रवाह हो भने यति भनेको विश्राम हो । गति र यतिले कवितामा लयसौन्दर्य र श्रुतिमाधुर्यको निर्वाह गर्छन् । 

३. शास्त्रीय छन्दका नेपाली कविताको प्रारम्भ र महत्त्व

नेपाली भाषामा संस्कृतशास्त्रीय छन्दमा गरिएका रचनाको औपचारिक परम्परा हेर्दा शक्तिवल्लभ अज्र्यालको तनहूँ भकुन्डो (वि.सं.१८३९) शीर्षकको कविता पहिलो शास्त्रीय छन्दकविता देखिन्छ । स्वागता छन्दमा रचिएको यस कवितामा नेपाल–एकीकरणको  अभियान सुरु गर्ने पृथ्वीनारायण शाहदेखि रणबहादुर शाहसँग समेत सँगै रहेर अनुभव आर्जेका शक्तिवल्लभ अज्र्यालले यस कविताको पहिलो श्लोकमा विजित तनहुँराज्य गुमेको सङ्केत गर्दै दोस्रो श्लोकमा तनहुँलाई जितेर स्थायी रूपमै कसरी एकीकरणमा समाहित गर्न सकिन्छ भन्ने रणनीतिक उपाय सुझाएको पाइन्छ  :

धायको छ लमजुंग भकुण्डो
कास्कि बाँध सुनको छ षकुण्डो 
पीउठानिकन देउ सुकुण्डो
मारिलेउ तनहूँ त भकुण्डो ।

महत्त्वका कुरा गर्दा शास्त्रीय छन्दकविता नेपाली कविताको विशिष्ट पहिचान हो । नेपाली कविताका सन्दर्भमा मात्र नभएर नेपाली साहित्यको इतिहास र परम्पराका सन्दर्भमा नै शास्त्रीय छन्दकविताको उपस्थिति ऐतिहासिक महत्त्वको र गुणात्मक मूल्यको रहेको छ । लोकसाहित्यलाई छाडेर भन्दा शास्त्रीय छन्दकविता नेपाली कविताको मात्र नभई समग्र नेपाली साहित्यकै आधारभूत जगका रूपमा रहेको छ । कवित्तलाई छाडेर भन्ने हो भने नेपाली साहित्यको औपचारिक लेखनारम्भ नै शास्त्रीय छन्दबाट भएको देखिन्छ ।सुरुसुरुमा धर्मशास्त्र र नीतिशास्त्र पनि शास्त्रीय छन्दमा लेख्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ ।नेपाली शास्त्रीय छन्दकविताको यात्रा यसको सुरुवातदेखि क्रमशः विकसित र स्थापित हुँदै वर्तमान समयमा पनि अस्तित्वशाली उपस्थिति जनाउँदै अगाडि बढिरहेको देखिन्छ । यसबाट नेपाली शास्त्रीय छन्दकविताको सामथ्र्य र महत्त्व स्वतः प्रस्ट हुन्छ । 

४. कवितामा प्रगतिशीलता

प्रगतिशीलता वैचारिक पक्ष हो । साहित्यमा जसलाई प्रगतिशीलता मानिन्छ; कविताका सन्दर्भमा पनि त्यसैलाई नै प्रगतिशीलता मानिन्छ । कवितामा प्रगतिशीलताको अभिव्यक्ति दिनु भनेको मूलतः जीवनजगत् र समाजको यथार्थबोध, वस्तुपरक विश्लेषण, उत्पीडित वर्गीय पक्षधरता, जनसामान्यमा पनि बोध्य हुने सम्प्रेषणीय भाषाशैली र वर्गीय तथा अन्य उत्पीडनबाट मुक्तिका लागि माक्र्सवादी वैचारिक मार्गदर्शनको अभिव्यक्ति दिनु नै हो । अवैज्ञानिकताका विरुद्ध वैज्ञानिकता, असङ्गतिका विरुद्ध सङ्गति, यथार्थपरक इतिहासबोध, मानवीय सरोकारका समयुगीन ह्रासोन्मुख पक्षहरूको उद्घाटन, आदर्शवाद तथा यथास्थितिवादको विरोध, मानवीय मूल्य, समानता, स्वतन्त्रता, श्रमप्रतिको श्रद्धा र बहुसङ्ख्यक मानवजीनवको पक्षधरता, वर्गविहीन समाजव्यवस्थाको स्वप्न आदि सकारात्मक पक्षको अभिव्यक्तिमा प्रगतिशीलता हुन्छ । समाजमा विद्यमान्वर्गीय अवस्थालाई सूचित गर्नु, समाजमा रहेका विसङ्गत र विकृत पक्षको यथार्थबोध गरी वस्तुपरक ढङ्गले तिनको उद्घाटन गर्नु, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशको अध्ययन र बोध गरी त्यसलाई कवितामा प्रतिबिम्बन गर्नु, समाजसचेत रूपमा वैज्ञानिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्नु, सबै किसिमका अन्धविश्वास र अवैज्ञानिक दृष्टिकोणको विरोध गर्नु, समतामूलक न्यायप्रणालीको पक्ष लिँदै नकारात्मक यथास्थिति हटाएरसकारात्मक परिवर्तन ल्याउनका लागि अभिप्रेरक अभिव्यक्ति दिनु तथा सबैखाले जीवनविरोधी धारणा र मानवविरोधी रचनामूल्यको बहिष्कार, त्याग अनिउदात्त, आनन्दमयी र जीवनमुखी मूल्यमान्यतालाई प्रश्रय दिँदै यस्ता धारणाको उदात्तीकरण गरेर अभिव्यक्ति दिनु सारभूत रूपमा प्रगतिशीलता हो । 

५. नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलताको पृष्ठाधार

सामान्य रूपमा भन्दा नकारात्मक यथास्थितिप्रतिको असहमति र त्यस असहमतिको अभिव्यक्तिद्वारा अग्रगामी चेतनाको सम्प्रेषण गर्ने काव्यिक भूमिकामा कविताको प्रगतिशीलता निहित हुन्छ । नकारात्मक यथास्थितिप्रतिको बुझाइ केकति वैज्ञानिक र केकति सकारात्मक परिवर्तनको पक्षमा छ भन्ने कुराले त्यस अभिव्यक्तिको प्रगतिशीलताको मापन गर्न सकिन्छ । आजको युगमा र नेपाली कविताको प्रगतिशीलताका सन्दर्भमा हेर्दा आधुनिक कालदेखि प्रगतिशील साहित्यको प्रारम्भ भएको मानिन्छ । सामान्यतया यो मान्यतासही नै हो तापनिआजको मान्यताअनुकूलको प्रगतिशील कविताका लागि लामो समयदेखि असचेत, अल्पसचेत र सचेत रूपमा फरकफरक स्वरूपको अभिव्यक्ति हुँदै आएको परम्परालाई पनि महत्त्व दिनुपर्ने हुन्छ । शास्त्रीय छन्दका कवितामा पाइने तिनै परम्पराप्राप्त अभिव्यक्तिलाई नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलताको पृष्ठाधारका रूपमा लिन सकिन्छ । यस दृष्टिले हेर्दा प्राथमिककालीन कवि भानुभक्त आचार्यदेखि नै केही अभिलक्षणहरूपृष्ठाधारका रूपमा फेला पर्छन् । 

भानुभक्त आचार्यले आफू जेलमा परेको समयमा जेलका कैदीले भोग्नुपर्ने अवस्थालाईतथा तत्कालीन कर्मचारीतन्त्रमा भोलिवादी प्रवृत्ति हावी रहेको कुरालाई शास्त्रीय छन्दको कवितामार्फत सङ्केत गरेका छन् । जस्तै  :

लाम्खुट्टे उपियाँ उडूस् यि सँगि छन् यिन्कै लहड्मा बसी 
लाम्खुट्टेहरू गाउँछन् र उपियाँ नाच्छन् म हेर्छू बसी ।
             ××             ××              ××
‘भोली भोली हुँदैमा सब जुनि बितिगो क्यान भन्छन् यि भोली ?’

यी श्लोकांशहरू त्यस समयको सामयिक यथार्थका कवितात्मक प्रतिबिम्ब हुन् । त्यस समयमा निर्भीकतापूर्वक यस्तो यथास्थितिको उद्घाटन गर्नु र यथास्थितिप्रति असहमति जनाउँदै व्यङ्ग्याभिव्यक्ति दिनु सापेक्षता प्रगतिशील कार्य देखिन्छ । 

नेपाली कविताको माध्यमिक कालमा मोतीराम भट्टले समाजमा फैलिएको कर्मकाण्ड र जुवातासको विकृतिमाथि प्रहार गर्दै कविता लेखेजसमा त्यस समयको सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य पाइन्छ । माध्यमिक कालमा नै लक्ष्मीदत्त पन्तद्वारा संस्कृत भाषाबाट अनुवादका माध्यमबाटराणाहरूको अहङ्कारका विरुद्ध विद्रोही चेतना यसरी व्यक्त गरिएको पाइन्छ  :

राजा भै शेखि तिम्रो म पनि गुरुकृपा, बुद्धिभै टिम्किएको
धन्ले नामी तिमी छौ चहुँदिशि म इलम्ले सुयश् गाइएको
त्यस् निम्ती हे घमण्डी तिमि र म दुइमा के फरक् आज याहाँ ?
एस्तो मुन्टो बटार्छौ, तिमिसित म पनी राख्छु पर्वाह काहाँ ?

निरङ्कुश तानाशाह राणाहरूको शासनकालमा अनुवादकै रूपमा भए पनि यस्तो प्रस्तुति दिनु जोखिमको काम थियो तर पन्तले गरे । त्यस्तो समयमा स्वाभिमानी श्रमजीवी बौद्धिक जनताको गर्वानुभूतिलाई अभिव्यक्ति दिनु सापेक्षतामा प्रगतिशीलता नै मान्नुपर्छ । 

नेपाली कविताको पूर्वआधुनिक मानिने कालमा लेखनाथ पौड्याल, धरणीधर कोइराला र महानन्द सापकोटाका केही कविता÷कवितांशमा समयुगीन सामाजिक विसङ्गतिलाई सम्बोधन गरिएको पाइन्छ जसमा त्यस समयको सामन्तवादी तानाशाही व्यवस्थाप्रतिको असहमति र साधारण जनताको चेतनाका सापेक्षता प्रगतिशीलता पाइन्छ । त्यस समयको नेपाली समाजमा विद्यमान् वर्गीय विभेदको अवस्थाप्रति सङ्केत गर्दै र परोक्षमा त्यस अवस्थाप्रतिको असहमति जनाउँदै लेखनाथ पौड्यालले ‘सत्यकलि संवाद’मा लेखे  :

काढी तरक्क पसिना दिनरात डोको
बोके पनी उदरगर्त रहन्छ भोको । 

त्यसै समयमा भारतमा रहेका कवि धरणीधर कोइरालाले जागरणधर्मी कविताहरू लेखे । ‘नैवेद्य’ (१९७७) कवितासङ्ग्रहमा सङ्कलित ‘कोदानुनय’, ‘नयपाली ठिटो’ लगायतका केही कवितामा उनले शास्त्रीय छन्दमासमकालीन समाजको नकारात्मक यथास्थितिको उद्घाटन गर्दै जागृति र न्यायपक्षीय कविताहरूरचना गरेको पाइन्छ । उनका यस्ता कविताले त्यस समयको सामाजिक स्थितिको सापेक्षतामा प्रगतिशीलता प्रस्तुत गरेको देखिन्छ । उनले उतिबेलै गणतान्त्रिक चेतना प्रस्तुत गर्दै यस्तो लेखेको पाइन्छ  :

छरितो र छिटो नयपालि ठिटो
गणतन्त्र बनाउन गर्जिउठ्यो ।

वर्गीय विभेद, वर्गीय उत्पीडन र वर्गीय यथास्थितिप्रतिको असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै यसै अवधिमा कवि महानन्द सापकोटाले विद्रोह र चुनौतीको स्वरमा यस्तो अभिव्यक्ति दिए  :

दुइचार यहाँ धनिमा गनिनु, 
अरूले तिनको करिया बनिनु, 
विधिको यदि यै छ विधान भने, 
अब त्यो विधिको पनि आयु पुग्यो ।

नब्बेको दशकमा नेपाली कवितामा स्वच्छन्दतावादी चेतनाको प्रवेश भएको मानिन्छ । यसअवधिसम्म नेपालमा राणाशासनका विरुद्ध भित्रैभित्र विद्रोह सुरु भइसकेको थियो । ‘मकै पर्व’ घट्यो । ‘प्रचण्ड गोर्खा’ र ‘नेपाल प्रजा परिषद्’ जस्ता राजनीतिक संस्थाको स्थापना भयो, पुस्तकालय पर्व घट्यो । यसै क्रममा १९९७ सालमा सहिदकाण्ड भयो । भारत र चीनमा पनि क्रान्तिको लहर चल्दै थियो । यी सबै कुराले त्यस समयका बौद्धिक वर्ग मानिने कविहरूमा पनि प्रभाव प¥यो र नकारात्मक यथास्थितिप्रतिको उनीहरूको असहमतिले कुनै न कुनै रूपमा काव्यिक वाणी पाउन सुरु ग¥यो । यस किसिमको अभिव्यक्ति दिने केही कविका कविता÷कवितांशमा मानवतावादी, अग्रगामी, समतापक्षीय तथा केही केही कविता÷कवितांशमा अत्याचारविरुद्ध विद्रोही भावको समेत अभिव्यक्ति पाइन्छ । महाकवि देवकोटाले ‘वन’ शीर्षकको कवितामा मानवतावादी तथा जनपक्षीय उदात्त भावको अभिव्यक्तिमार्फत यथास्थितिको विरोध गर्दै प्रगतिशील चेतना प्रस्तुत गरेको पाइन्छ भने कवि सिद्धिचरणश्रेष्ठले क्रान्तिकारी स्वच्छन्दतावादी स्वर सुसेल्दै शास्त्रीय मात्रिक छन्दमा यस्तो लेखेको पाइन्छ  :

डुब्लास् मर्लास् अरू के होलास् यत्ति न हो त्रास तँलाई ?
लाखाँ डुब्छन् लाखाँ मर्छन् जगको रीत चलाउनलाई ।

उपर्युक्त कविहरूले माक्र्सवादबाट प्रभावित तथा अनुप्राणित भएर प्रगतिशील कविताको रचना नगरेका भए पनि आर्थिक भिन्नता, सामाजिक विभेद, वर्गीय उत्पीडन, असमान धार्मिक व्यवहार, छुवाछुत तथा तत्कालीन समयमा भइरहेका दमन र उत्पीडनका विरुद्धमा अप्रत्यक्ष रूपमा आवाज उठाएको देखिन्छ । नेपाली कवितामा अत्यन्त सचेत र जागृत रूपमा प्रगतिशील कविता लेख्न सुरु गरिएको भने राणशासनको अन्तिम अवधिदेखि हो । यसको सुरुवात मुक्त छन्दका कविताबाट भएको देखिन्छ । यस्ता कविता लेख्ने परम्पराको सुरुआत गोपालप्रसाद रिमालले ‘आमाको सपना’ कवितासङ्ग्रहबाट गरेका हुन् । उनले गीतिछन्दमा कविता लेखे पनि शास्त्रीय छन्दमाकविता लेखेनन् । त्यसैले भानुभक्तदेखि सिद्धिचरणसम्मको शास्त्रीय छन्दकविताको उपर्युक्त स्वरूप नैनेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलताको पृष्ठाधार हो भन्न सकिन्छ । यसरी हेर्दा अन्य विधाका साहित्यमा जस्तै राणाविरोधी जनजागरणको पृष्ठभूमिमा नै प्रगतिशील नेपाली शास्त्रीय छन्दकविताको पनि प्रारम्भ भएको देखिन्छ ।


५. नेपाली शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता
यद्यपि श्यामप्रसादले २००७ सालमा नै नक्खू जेलमा रहँदा ‘यहाँ समाजवाद छ’ लेखेर वर्गीय दृष्टिकोण लिखित रूपमा प्रस्तुत गरिसकेका थिए तापनि नेपाली कवितामा औपचारिक रूपमा प्रगतिशील÷प्रगतिवादी धाराका बारेमा चर्चा गर्न थालिएको कृष्णचन्द्रसिंह प्रधानको कवितासङ्ग्रह ‘भञ्ज्याङनिरै’ (२००८) देखि हो भन्ने मानिँदै आएको छ । यस सङ्ग्रहको भूमिकामा उनले प्रगतिवादी (प्रगतिशील) साहित्यिक मान्यताका बारेमा जानकारी दिनुका साथै आफ्नो प्रगतिशील वर्गीय दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । यस समयमा श्यामप्रसाद र कृष्णचन्द्रसिंहले वैचारिक तहमा प्रगतिशीलताबारे केही विचार प्रस्तुत गरेका भए पनि शास्त्रीय छन्दमा कविताको रचना गरेको पाइन्न । शास्त्रीय छन्दका प्रगतिशील कविताको प्रारम्भका कुरा गर्दा केवलपुरे किसान अग्रपङ्क्तिमा देखा पर्छन् । त्यसपछि आजसम्म कहिले राम्रै उपस्थितिका साथ त कहिले अन्तर्गर्भित बन्दै नेपाली शास्त्रीय छन्दकविताको यात्रा चलिरहेको देखिन्छ ।

५.१ पूर्ववर्ती चरण (२००७–२०४६) का शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता

२००७ देखि २०१७ सालका बिचमा नेपाली राजनीति विश्वराजनीतिको प्रभावमा प्रजातान्त्रिक दिशातिर मोडियो तर यसले स्थिरता प्राप्त गर्न सकेन । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना, प्रगतिशील लेखक सङ्घको स्थापना, किसानआन्दोलन, शिक्षामा भएको विकास, सञ्चारमाध्यमको सुरुवात र त्यसको प्रभाव, कम्युनिस्ट पार्टीका वैचारिक प्रशिक्षण र कम्युनिस्ट विचारधाराप्रति कविहरूको आकर्षण तथा शैक्षिक जागरण आदि कुराको प्रभावमा परी यस अवधिमा शास्त्रीय छन्दमा पनि केही कविताहरू रचिए । यस दिशामा सबैभन्दा बढी भूमिका केवलपुरे किसानको देखिन्छ । उनले २००९ सालमा ‘बाघ आयो’ कवितासङ्ग्रह प्रकाशित गरे । यसपछि उनका ‘नेपाल नछो’ (२०१०), ‘समातेर पछार’ (२०१२), ‘छिःछिः’ (२०१५) र ‘सङ्घर्षको ठीक् गर’ (१०१६) कवितासङ्ग्रहहरू प्रकाशित भए । 

कृतिलेखन र प्रकाशनका दृष्टिले यो अवधि कवि केवालपुरे किसानको उत्कर्षको अवधि थियो । उक्त चार सङ्ग्रहमध्ये ‘सङ्घर्षको ठीक् गर’ शास्त्रीय छन्दका कविताहरू पनि भएको पुस्तक हो । अन्य सङ्ग्रहहरूमा गीतिकविता बढी छन् । केवलपुरे किसानका शास्त्रीय छन्दकवितामा गीतिकवितामा जस्तै जागृतिको स्वर, अन्याय–अत्याचारप्रतिको आक्रोश र विद्रोह, वर्गीय विभेद र वर्गीय उत्पीडनको विरुद्ध क्रान्तिकारी विचार, सामन्तवाद, पुँजीवाद तथा साम्राज्यवादको विरोध, अवसरवादको आलोचना, मानवीय मूल्यको पक्षधरता र उत्पीडित वर्गको पक्षमा वर्गीय पक्षधरताको अभिव्यक्तिका रूपमा प्रगतिशीलता मुखरित भएको पाइन्छ । यी कवितामा उनले नेपालमा देखिएको सामाजिक विकृति, अन्धविश्वास, भारतको हेपाहा चरित्र आदिको आलोचना गर्दै प्रगतिशील जागृतिको स्वरसमेत प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । गरिबहरू औषधीको अभावमा मरिरहेका तर पैसा हुनेले कुनै सामान्य मानवीय संवेदनासम्म नदेखाएको सामयिक यथास्थितिको उद्घाटन गर्दै उनी लेख्छन्  :

औषध् केही नपाई पटपट मरछन् गाउँले हेर आज 
डाक्टर ती छन् फटाहा अपठित लठुवा के हुने छैन थाह
चूचो टोपी छ डिग्री हुंहुंहुंहुं गरँदै ठग्छ पैसा विधर्मी
केही जान्ने र सुन्ने पठित यि जनता खेल्न थाले कपर्दी । 

त्यस्तै अर्को एक कवितामा वर्गीय विभेद र गरिबहरूको दयनीय अवस्थाको उद्घाटन गर्दै उनी यस्तो अभिव्यक्ति दिन्छन्  :

खेतीवाला तरर पसिना काढि खाई नखाई 
डोको बोकी सतत घुमने वस्त्र आकाशलाई 
तिन्मा झम्ट्यो चरहरू लिई धेर पैसा सँगाली
पोस्यो घोडो कुकुर गणिका हेर कस्तो प्रणाली ।

प्रगतिशील विचारको प्रक्षेपण गर्ने किसानका अब्बल कविता ‘सङ्घर्षको ठीक् गर’ सङ्ग्रहमा पाइन्छन् । उनका अनेक कवितामा उनको आक्रोशित नागरिक र विद्रोही चेतना मुखरित भएको पाइन्छ । सर्वहारावर्गको मुक्तिका लागि आह्वान गर्ने उनका कविताले वर्गसङ्घर्षका लागि आह्वान पनि गर्छन् । उत्पीडत तथा सर्वहारावर्गले एकढिक्को भएर सामन्तवाद र पुँजीवादका विरुद्धमा सङ्घर्ष गर्नै पर्छ भन्ने कुराउनले यसरी प्रस्तुत गरेका छन्  :

चारोंतर्फ छ अन्धकार निमुखामाथी छ त्यै शोषण
गर्ने हुन् कि त मित्रराष्ट्रहरूले नेपाल आलिङ्गन
यो नेपाल नछो, नछो अब नछो इन्क्लाबि नारा भर
भिक्षाले हक पाइँदैन गतिलो सङ्घर्षको ठिक् गर । 

स्वच्छन्दतावादबाट प्रभावित भएका युद्धप्रसाद मिश्र यस अवधिमा क्रमशः क्रान्तिकारी स्वच्छन्दतावादतिर मोडिँदै प्रगतिशील धारातर्फ बढिरहेका थिए । जीवनको पछिल्लो काव्ययात्रामा यिनले प्रगतिशील कविताधारामा गहकिला सिर्जना गरेको पाइन्छ । ‘डोका र नाम्ला उठ’ जस्ता शास्त्रीय छन्दकविताकाव्यका माध्यमबाट उनले समाजको आमूलपरिवर्तन र सर्वहारावर्गीय शासनव्यवस्थाका पक्षमा प्रगतिशील कवितालेखन गरे । ‘आएँ’, ‘सन्देश’, ‘युग–महोत्सवको गीत’ लगायतका अनेक छन्दकवितामार्फत उनले क्रान्तिकारी चेतनाका सशक्त प्रगतिशील अभिव्यक्ति दिए । ‘युग महोत्सवको गीत’ शीर्षकको कवितामा उनी लेख्छन्  :

आओस् सन्देश यस्तो, घरघर सबको दुःख दारिद्र्य छुट्ने
हारेको जन्ममाथी मनुज मनुजमा न्यायको बाँध फुट्ने 
      पाओस् तातो नसाको रगत रगतले शक्ति–जञ्जीर टुट्ने
      आगो सल्कोस् दबेको उथलपुथल भै च्यानमा ज्यान उठ्ने । 

त्यस्तै ‘आएँ’ शीर्षकको कवितामा राजतन्त्रविरुद्ध हुँकार गर्दै उनी लेख्छन्  : 

आकाङ्क्षाले नृपतिहरुको लाउने मुण्डमाला
ऐलेलाई बुझ अभयको हूँ म यौटा दिवाला
धावा बोल्दै असह गतिले ढाल्न चट्टान आएँ 
देख्यौ ऐले उपकरणको उग्र बेला उदाएँ । 

यस अवधिमा नेपाली कवितालाई प्रगतिशील धारमा हिँडाउने कविहरूमा हृदयचन्द्रसिंह प्रधान, अनान्ददेव भट्ट, गोविन्द भट्ट, टी.आर.विश्वकर्मा, गोकुल जोशी, भूपी शेरचन र जनकप्रसाद हुमागाईंहरू देखा परेका छन् तर यी कविहरूले लोकछन्दमा गीतिकविता लेखे पनि शास्त्रीय छन्दमा कविता लेखेको भेटिन्न । तर पनि २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तन र विश्वराजनीतिमा चीन र रुसको समाजवादोन्मुख राजनीतिक सफलताको प्रभाव नेपालका बुद्धिजीवी साहित्यकारहरूमा परेकाले त्यसको कतै पूर्ण त कतै आंशिक अभिव्यक्ति यस अवधिका शास्त्रीय छन्दका नेपाली कविताहरूमा पाउन सकिन्छ । 

२००७ सालदेखि नै नेपाली कविताका पाठकहरूमुक्त लयका कवितासँग तथा अन्तर्राष्ट्रिय कविताशिल्पसँग पहिलेका तुलनामा बढी परिचित हुन थालेका थिए र प्रगतिवादी साहित्यचिन्तनभित्र ‘शास्त्रीय छन्दमा आधुनिक समाजका जटिलतालाई सम्बोधन गर्न सकिन्न, यो बन्धनमुखी छ र यसले अधिकांशतः पुरातनपन्थी विचारधारालाई संवहन गर्दै आएको हुँदा यस शैलीले प्रगतिशील धारलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैन’ भन्ने किसिमको बुझाइ बढ्दै गएको थियो । त्यसैले २००७ सालपूर्व अधिकतम रूपमा शास्त्रीय छन्दमा कविता लेखिँदै आएको परिप्रेक्ष्यमा यस अवधिमा यस शैलीलाई कमै पछ्याउने प्रवृत्ति बढ्यो भने २०१७ सालमा तत्कालीन राजा महेन्द्रले राजनीतिक कु गरी तानशाही पञ्चायती व्यवस्था लागु गरेपछि नेपाली कविताको अभिव्यक्तिशिल्पमा नयाँ शैलीप्रयोग सुरु भयो । मुक्तछन्दमा दुर्बोध्य शैली अँगाली बिम्बात्मक–प्रतीकात्मक स्वरूपको प्रयोगवादी कवितालेखन गर्ने मोहन कोइरालाको प्रयोगधर्मी धारालेयस अवधिमा प्रश्रय पायो । त्यसैले शास्त्रीय छन्दमा हुँदै आएको कवितालेखनको परम्परा यस अवधिमा शिथिल बन्न पुग्यो । यो अवस्था २०३० सालसम्म बढी मात्रामा र प्रभावका रूपमा २०४६ सम्म नै रहेको देखिन्छ । यस अवधिमा शास्त्रीय छन्दमा लेख्दै आएका पुराना कविहरू पनि शिथिलजस्ता देखिए भने नयाँ कविहरूले पनि यस शैलीलाई अँगालेनन् । मोदनाथ शास्त्री, मोदनाथ प्रश्रित, हरिहर शास्त्रीहरूले शास्त्रीय छन्दमै कविताकाव्य लेख्दै गरे पनि फुटकर कविताका तहमा प्रगतिशीलताका दृष्टिले उल्लेखनीय शास्त्रीयछन्दकविता रचिएनन् । २०३६ सालपछि भने पुनः शास्त्रीय छन्दमा कविता लेख्ने क्रम फाट्टफुट्ट सुरु भयो । यस अवधिमा मोदनाथ प्रश्रित, चूडामणि रेग्मी, रामचन्द्र भट्टराई, रविलाल अधिकारी, निर्मोही व्यास, वासुदेव अधिकारी,श्रीहरि फुयाँल, मित्रलाल पंज्ञानी, नुमराज बराल, ऋषिराम न्यौपाने, नारायणप्रसाद शमालगायतका अनेक कविहरूले फाट्टफुट्ट रूपमा शास्त्रीय छन्दमा प्रगतिशील कविताहरू लेखेको देखिन्छ । 

यस अवधिका छन्दकवितामा २०३६ सालको विद्यार्थीआन्दोलन र वामपन्थी राजनीतिक चेतनाको प्रभाव देख्न सकिन्छ । पञ्चायतकालमा खुला रूपमा व्यवस्थाविरोधी कविता लेख्न सहज नभएकाले यस अवधिका अन्य कविले जस्तै शास्त्रीय छन्दका कविहरूले पनि प्रतीकात्मक तथा लाक्षणिक अभिव्यक्तिशैलीको उपयोग गर्दै समाजरूपान्तरणका पक्षमा प्रगतिशील कविता लेखेको देखिन्छ । मूलतः पञ्चायती राजनीतिक व्यवस्था र सामन्तवादी समाजव्यवस्थाका विरुद्धमा विद्रोही भावना जागृत गराउँदै स्वतन्त्रता, राष्ट्रियता, देशभक्ति र उत्पीडित वर्गको पक्षमा अभिव्यक्ति दिनु यस समयका शास्त्रीय छन्दकविताको प्रगतिशीलता देखिन्छ । 

५.२ उत्तरवर्ती चरण (२०४६ पछि) का शास्त्रीय छन्दकवितामा प्रगतिशीलता

नेपाली शास्त्रीय छन्दकविताका सन्दर्भमा २०४६ सालपछिको अवधि उल्लेखनीय रहेको छ । २०१७ सालदेखि सुस्ताएको छन्दकवितालेखनले यस अवधिमा आएर पुनः गति पाउन थाल्यो । २०४९ सालमा रामप्रसाद ज्ञवालीद्वारा रचिएको प्रगतिशील महाकाव्य ‘औँसीका फूलहरू’तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठानबाट२०५३ सालमा प्रकाशित भयो जसको भूमिकामा नेपाली महाकाव्य र शास्त्रीय नेपाली छन्दकविताको पुनर्जागरण सुरु भएको घोषणा गरिएको छ । यसपछि शास्त्रीय छन्दकविताको पुनर्जागरणका लागि व्यक्तिगत तथा संस्थागत प्रयत्नहरू हुन थाले । २०५३ सालमा नैमाधव वियोगीले ‘छन्द बचाऊँ अभियान’ घोषणा गरी पोखरा र त्यसको वरिपरि छन्दअभियान सञ्चालन गरे । २०५४ सालमा रामप्रसाद ज्ञवाली र देवी नेपालले संयुक्त रूपमा ‘काव्य जागरण अभियान’ का माध्यमबाट देशका विभिन्न स्थानमा शास्त्रीय छन्द कवितालेखनका प्रशिक्षणहरू सञ्चालन गर्न थाले । बालकृष्ण लामिछाने र रमेश शुभेच्छुले २०५९ सालमा पूर्व (झापा) बाट ‘छन्द जागरण अभियान’ को घोषणा गर्दै छन्दलेखन अभियान सञ्चालन गरे । यस क्रममा शास्त्रीय छन्दकविताका विशेषाङ्कहरू, सिडी, डिभिडीहरूको प्रकाशन भयो । बुटवल, भैरहवा र कपिलवस्तुका छन्दवादी स्रष्टाहरुले छन्दवादी समाजको स्थापना गरेर अभियान चलाए । शास्त्रीय छन्दका कविताको प्रचारप्रसार र विकासका लागि वाचनप्रतियोगिता, लेखनप्रतियोगिता, रेडियो एफएम आदिबाट प्रचारप्रसारको अभियान, छन्दलेखन प्रशिक्षण आदि अनेक प्रकृतिका जागरण अभियानहरू सञ्चालन हुन थाले र अहिले पनि भइरहेकै छन् । परिणामस्वरूप शास्त्रीय छन्दमा कविता लेख्नेर लेख्न रहर गर्ने कविहरूको सङ्ख्या बढ्दै गएको देखिन्छ ।

      उत्तरवर्ती कालमा प्रगतिशील स्वरमा शास्त्रीय छन्दकविता लेख्ने प्रतिनिधि कविहरूमा तीसको दशकबाटै छन्दकविता लेख्दै आएका कविहरूमोदनाथ प्रश्रित, चूडामणि रेग्मी, रामचन्द्र भट्टराई, रामबाबु सुवेदी, निर्मोही व्यास, वासुदेव अधिकारी, नुमराज बराल, मित्रलाल पंज्ञानी, पोषराज पौडेल, चेतकान्त चापागाईं, रविकिरण निर्जीवलगायतका कविहरूले आफ्नो लेखनलाई निरन्तरता दिँदै आएको पाइन्छ भने नयाँ पुस्ताका अनेक शक्तिशाली छन्दकविहरूको जन्म भएको पाइन्छ । नयाँ पुस्ताका कविहरूमाटीकाराम पौडेल, रामप्रसाद ज्ञवाली, चन्द्रप्रसाद न्यौपाने, नरेन्द्र पराशर, प्रभात सापकोटा, देवी नेपाल, जगत् उपाध्याय प्रेक्षित्, रुद्र ज्ञवाली, बलभद्र भारती, कृष्णराज डिसी, भीम खतिवडा, बालकृष्ण लामिछाने, रमेश शुभेच्छु, हेमराज अधिकारी, प्रकाश चापागाईं, नारायण पोखरेल, पीताम्बर भण्डारी, जगन्नाथ आचार्य, मोदनाथ मरहट्ठा, हिरण्यलाल ज्ञवाली, कविराज पौडेल, धनेश्वर भट्टराई, गोविन्द आचार्य, रामप्रकाश पुरी,लेखप्रसाद निरौला, भगवानचन्द्र ज्ञवाली, नारायण ज्ञवाली, गोविन्दप्रसाद आचार्य, चन्द्रा थानी, सीता शर्मा, इन्दिरा नेपाल, गौरा दाहाल, भागवत आचार्य, हरिप्रसाद तिमल्सिना, हरिहर सविता, रह शर्मा, लकश पौडेल, राजेन्द्र घायल, हरि गजुरेल, ईश्वरी ओझा, पुरुषोत्तम आचार्य, रत्ननिधि रेग्मी शुक्राचार्य,यदुनाथ वसन्तपुरे, हरि कट्टेल, वासुदेव थापा,काशीनाथ मिश्रित ज्ञवाली लगायतका अनेक प्रतिभाहरूले शास्त्रीय छन्दमा प्रगतिशील कविता लेखिरहेको पाइन्छ । 
२०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि सुरुसुरुमा नेपाली कवितामा मात्र नभएर नेपाली साहित्यमा नै नयाँ उत्साह र आशावादी रचनाहरू देखा पर्न थाले । २०४६ सालको चैत्र महिनामा निरङ्कुश राजतन्त्रका विरुद्धमा जनआन्दोलन सम्पन्न भएको मानियो र सामाजिक सुधारको आन्दोलन सुरु भएको ठानियो । नेपाली जनताले नेपालको इतिहासमा पहिलोपटक खुल्ला रूपमा विचार व्यक्त गर्ने मौका पाए । पञ्चायती व्यवस्थाको तानाशाही समाप्त भएको र प्रजातान्त्रिक संवैधानिक राजतन्त्र स्थापित भएको खुसीमा केही कविहरू हौसिए । यस्ता कविहरूबाट विकास, निर्माणका पक्षमा उज्यालो समाज आउन थालेको र नेपाल अब सुन्दर तथा विकसित हुने छ भन्ने किसिमका कविताहरू लेखिन थाले । यस क्रममा राजनीति गर्ने केही नेताहरूलाई विषय बनाएर तिनको स्तुतिमा पनि केही कविताहरू लेखिएका देखिन्छन् भनेकेही कविहरूप्रजातन्त्र आउनासाथ नेपाली जनताका सबै अप्ठेराहरू, सबै दुःखकष्टहरू र सबै बाधाहरू हट्छन् भन्ने एकाङ्गी वैचारिकताले भ्रमित भएर सम्भावनाभन्दा बढी आशावादी कविता लेख्नमा प्रवृत्त भएका पनि देखिन्छन् । २०५० सालसम्म प्रगतिशील भनिने÷ठानिनेकेही कविहरूले जनताका यिनै आशा र आकाङ्क्षालाई आफ्ना कवितामा उतार्ने काम गरेको देखिन्छ । यस  क्रममा पञ्चायती शासनव्यवस्था र त्यसका हिमायतीहरूप्रति खुला रूपमा घृणा व्यक्त गरिएको पाइन्छ भने सो युगलाई राणाशासन कालपछिको दोस्रो कालरात्रि र चरम शोषणको युगका रूपमा प्रतिबिम्बित गरेको देखिन्छ । 

तर नेपाली कवितामा यस प्रवृत्तिलेप्रगतिशीलताका सन्दर्भमा लामो यात्रा गर्न सकेन । अगुवा र आस्थाका केन्द्र मानिएका राजनीतिक नेतृत्वको चारित्रिक पतन र घिनलाग्दा र स्वार्थलोलुप क्रियाकलाप देखेर जनताका साथै प्रगतिशील कविहरूको आस्था पनि भत्किन थाल्यो । यस्तो स्थिति देखेर क्षुब्ध भएका नेपाली कविहरूमा प्रजातन्त्रप्रतिको समर्थन त रह्यो तर स्वार्थी पार्टी र भ्रष्ट नेताहरूप्रति आस्था रहेन । प्रगतिशील कविहरूले पजेरोमुखी नेताहरूको कटु आलोचना गर्दैर नकारात्मक यथास्थितिको विरोध गर्दै पुनः जनपक्षीय समाजव्यवस्थाका पक्षमा कलम चलाउन थाले । आक्रोश, असन्तुष्टि, विद्रोह र विसङ्गतिबोध व्यक्त गर्दै परिवर्तनमुखी काव्यिक अभिव्यक्ति दिनु यस समयका शास्त्रीय छन्दकविहरूको प्रगतिशीलता देखिन्छ ।

२०५२ सालदेखि नेपाली राजनीतिमा संवैधानिक राजतन्त्रका विरुद्ध माओवादी सशस्त्र सङ्घर्ष सुरु भएपछि प्रगतिशील कविहरूको एक हिस्सा त्यस सङ्घर्षसँग जोडिन पुग्यो र त्यस सङ्घर्षका विचार र त्यसका नायकहरूको उदात्तीकरण गर्दै कवितालेखनमा लाग्यो । माओवादी सशस्त्र सङ्घर्षका १० वर्षहरूमा नेपालका प्रगतिशील कविहरू तीन धारमा विभाजित भएर प्रगतिशील कवितालेखनमा प्रवृत्त भएका देखिन्छन् । एक धारले माओवादी सशस्त्र सङ्घर्षलाई सघाउने गरी कवितारचना गर्न थाल्यो, दोस्रोले संवैधानिक राजतन्त्रको आलोचनात्मक समर्थन गर्दै प्रगतिशील विचारको अभिव्यक्ति दिन थाल्यो भने तेस्रो धारले पार्टीप्रतिबद्धताका यी दुवै धारभन्दा अलग्ग रही माक्र्सवादप्रतिको मात्र प्रतिबद्धताअनुरूपको कवितारचना गर्न थाल्यो । माओवादी सङ्घर्षले लिएको बाटो उत्ताउलो, हिंस्रक र अतिवादी स्वरूपको भएको र एमालेवृत्तको वरिपरि बसेर लेख्ने दोस्रो धार पनि विचारमुखी भन्दा पार्टी र नेतामुखी भएको भन्दै तेस्रो धारले वैचारिक रूपमा माक्र्सवादी पक्षधरता अँगालेर प्रगतिशील कविताहरू लेखेको देखिन्छ । चेतकान्त चापागाईं, पोषराज पौडेल, चन्द्रा थानी, सीता शर्मा, कविराज पौडेल लगायतका केही छन्दकविहरूले पहिलो धारमा रहेर, देवी नेपाल, प्रकाश चापागाईं, पीताम्बर भण्डारी आदि अनेक छन्दकविले दोस्रो धारमा रहेर तथा रामचन्द्र भट्टराई, रामप्रसाद ज्ञवाली, नुमराज बराल, रामप्रकाश पुरी, बालकृष्ण लामिछाने आदि अनेक छन्दकविले तेस्रो धारमा रहेर प्रगतिशील कविता रचेको देखिन्छ ।

२०६२÷०६३ सालको महाजनआन्दोलन, प्रजातन्त्रवादी राजनीतिक पार्टीहरू र माओवादी पार्टीबिचको १२ बुँदे सहमति, राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना, सङ्घीयतामुखी गणतान्त्रिक संविधाननिर्माण, पहिचानको मुद्दा र समानुपातिक न्यायप्रणालीका पक्षमा भएका प्रयत्न तथा यस क्रममा चलेका अभियान, क्षेत्रीय मुद्दा बोकेर मधेसवादी दलहरूले गरेको मधेसआन्दोलन र भारतद्वारा नेपालमाथि गरिएको नाकाबन्दी आदिका कारण उत्तरवर्ती चरणको पनि उत्तरार्धको नेपाली कवितामा नयाँ नयाँ स्वरहरू मुखरित हुन थालेपछि शास्त्रीय छन्दमा लेख्ने प्रगतिशील कवितहरूले पनि यस्ता विषयलाई सम्बोधन गर्दै छन्दकविताहरू लेख्न थाले । प्रगतिशीलताका दृष्टिले यस्ता छन्दकवितामातानाशाहीको चर्को विरोध, उत्पीडितवर्गीय पक्षधरता, देशभक्ति, राष्ट्रियता र राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा, राष्ट्रनिर्माणको चाहना, सामन्तवाद–विस्तारवाद–साम्राज्यवादको विरोध, जातीय पहिचान र जातीय उत्पीडनबाट मुक्तिको आह्वान, परिवर्तनमुखी क्रान्तिस्वर, स्वतन्त्रता र सबै खालका उत्पीडनबाट मुक्तिका स्वरहरू मुखरित भएका पाइन्छन् ।समकालीन सामाजिक यथार्थका बहुल पाटाहरूको उद्घाटन, नकारात्मक यथास्थितिप्रतिको असमहति र असन्तुष्टि, राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रस्थापनाको चाहना, देशको पक्षमा त्याग–बलिदान र समर्पणका लागि आह्वान तथा स्वतन्त्र, न्यायपूर्ण र विकसित राष्ट्रनिर्माणको स्वप्न आदि यस अवधिका शास्त्रीय छन्दकविताका प्रगतिशीलस्वर देखिन्छन् । 

यस अवधिमा शास्त्रीय छन्दकविताको पुनर्जागरण भए पनि मुक्तछन्दका कविहरूको सङ्ख्याकाा तुलनामा शास्त्रीय छन्दका कविहरूको सङ्ख्यासानोछ र त्यसमा पनि प्रगतिशील धारमा लेख्ने शास्त्रीय छन्दकविहरूको उपस्थिति अझ सानो देखिन्छ । तर के कुरा अवश्य हो भने मुक्तछन्दका कविहरूका तुलनामा धेरै कम सङ्ख्यामा रहँदारहँदै पनि वैचारिक दृष्टिले भने यो उपस्थिति प्रतिनिधिमूलक र सशक्त नै रहेको देखिन्छ । उत्तरवर्ती अवधिमा शास्त्रीय छन्दका कविताहरूमा पाइने प्रगतिशीलतालाई प्रतिनिधिमूलक रूपमा तलका केही बुँदाहरूमा समेट्न सकिन्छ ।

५.२.१ वर्गीय समस्यालाई सम्बोधन

नेपाली समाजको सबैभन्दा ठुलो समस्या वर्गीय विभेद र वर्गीय उत्पीडन नै हो । प्रगतिशील छन्दकविहरूले यस समस्यालाई गम्भीरताका साथ सम्बोधन गर्दै वर्गीय विभेद र उत्पीडनबाट मुक्तिका लागि प्रगतिशील स्वर मुखरित गरेको पाइन्छ । यस प्रकृतिका कविताहरूमा सामन्तवाद र पुँजीवादलाई वर्गीय विभेद र वर्गीय उत्पीडनका मुख्य कारण बताइएको छ भने समाजलाई न्यायपूर्ण बनाउनका लागि वर्गीय विभेद र वर्गीय उत्पीडन समाप्त पार्नुपर्ने कुरामा जोड दिइएको छ । बारम्बार भएका राजनीतिक क्रान्ति र राजनीतिक परिवर्तनले पनि वर्गीय उत्पीडन समाप्त पार्न नसकेकोमा असन्तुष्टि र आक्रोश व्यक्त गर्नुका साथै उत्पीडितवर्गीय जीवनको हक र न्यायका पक्षमा प्रगतिशील चेतनाको सम्प्रेषण गरिएका यस प्रकृतिका कविताहरूमाश्रमजीवी वर्गको पक्षधरता पनि सशक्त बनेर प्रकट भएको देखिन्छ । यस प्रकृतिका कविताहरूको सङ्ख्या ठुलो देखिन्छ ।रामचन्द्र भट्टराईको ‘सेतो हात्ती’, रामप्रसाद ज्ञवालीको ‘सामन्तवाद’ लगायतका दर्जनौँ कविका कविताहरूले यस प्रकृतिका कविताको प्रतिनिधित्व गर्छन् 

५.२.२ स्वतन्त्रता र राजनीतिक परिवर्तनप्रतिको प्रेम 

उत्तरवर्ती अवधिका प्रगतिशील कविताहरूको मूल चेतना भनेको स्वतन्त्रताको, लोकतन्त्रको र गणतन्त्रको चेतना हो ।समयुगीन प्रतिनिधिचेतनाका रूपमा रहेको यस चेतनालाई शास्त्रीय छन्दमा कविता लेख्ने प्रगतिशील कविहरूले महत्त्वका साथ प्रस्तुत गरेका छन् । समाजमा अराजकता, अस्तव्यस्तता तथा विकृतिहरू बढेको देखेर असन्तुष्ट बनेका कविहरू लोकतान्त्रिक अधिकार, जनपक्षीय परिवर्तन र राष्ट्रिय तथा वैयक्तिक स्वतन्त्रताप्रति सजग देखिन्छन् । अनेक प्रगतिशील छन्दकविहरूले यस यथार्थको बोध गरेर स्वतन्त्रता र राजनीतिक परिवर्तनप्रतिको आस्था प्रकट गरेका छन् । यस प्रकृतिका कविताहरूमा विचारको स्वतन्त्रतामा जोड दिइएको छ । दासता र परतन्त्रताका विरुद्ध सशक्त आवाज मुखरित गरिएको छ । तानाशाही अधिनायकवाद, सामन्तवाद र राजतन्त्रको विरोध गरिएको छ । सारमा यस्ता कविताहरूमा प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रप्रतिको आस्था प्रकट गरिएको छ । जगन्नाथ आचार्यको ‘मोर्चा कसौँ है अब’, मित्रलाल पंज्ञानीको ‘चेतना’ लगायतका अनेक कविका अनकौँ कविताहरूले यस्तो स्वर मुखरित गरेको पाइन्छ । 

५.२.४राष्ट्रिय एकता र पहिचानमा जोड

उत्तरवर्ती अवधिमा शास्त्रीय छन्दकविहरूमध्ये केहीले नेपालको राष्ट्रिय एकतामा जोड दिएका छन् भने केहीले पहिचानको मुद्दालाई सतर्कतापूर्वक उठाएका छन् । साठीको दशकलाई हेर्ने हो भने नेपालमा सबैभन्दा बढी जोडका साथ उठाइएको विषय भनेको पहिचानको मुद्दा र राष्ट्रिय एकताको विषय नै हो । यस अवधिमा एकातिर जाति, जनजाति, दलित, उत्पीडित वर्ग, लिङ्ग, क्षेत्र, भूगोल आदिको मौलिक पहिचान र अधिकारका कुरा जोडतोडले उठेका छन्, उठाइएका छन् भने अर्कातिर जाति, क्षेत्र, धर्म आदिको पहिचानका नाममा देश टुक्रा पार्ने खेल चलेको छ भन्ने बुझाइअनुरूप कविताहरू लेखिएका देखिन्छन् । शास्त्रीय छन्दमा कविता लेख्ने प्रगतिशील कविहरूले राष्ट्रिय एकतामा जोड दिँदै पहिचानको मुद्दा महत्त्वपूर्ण भए पनि पहिचानकै नाममा देश विखण्डनतिर जाने गरी कुनै काम हुन नहुने धारणा व्यक्त गरेका छन् । देवी नेपालको ‘सुन्दर प्रकृति ः भव्य संस्कृति’ निर्मोही व्यासको ‘नरहे देश नै सग्लो के काम गणतन्त्र यो ?’ नुमराज बरालको ‘आँधीमय मधेस’, रुद्र ज्ञवालीको ‘खरानी बनाए’, कविराज पौडेलको ‘चितामाथिको देश’, बालकृष्ण लामिछानेको ‘फिरङ्गी राष्ट्रवाद’, रामप्रसाद ज्ञवालीको ‘मान्छेको पहिचान र म’ हेमराज अधिकारीको ‘नेपाल हाम्रो घर’ गोविन्द आचार्यको ‘नयाँ मान्छे’ लगायतका अनेक कविका अनेक कविताहरूले यस प्रकृतिको प्रगतिशील चेतनालाई सम्बोधन गरेका छन् । यस प्रकृतिका कविताहरूमा क्षेत्रीय तथा जातीय एकतामा जोड दिँदै क्षेत्रवाद र जातिवादको कडा विरोध गरिएको छ । गणतन्त्रको आडमा र जात, धर्म, लिङ्ग, क्षेत्र आदिका नाममा बढ्दै गएको साँघुरो घेरा र विद्वेषकारी सोचबाट नेपालीहरूले मुक्त हुनु जरुरी रहेको धारणा प्रस्तुत गर्नु यस प्रकृतिका कविताको प्रगतिशीलता देखिन्छ ।

५.२.५ नयाँ नेपालप्रतिको स्वप्नदृष्टि 

शास्त्रीय छन्दमा कविता लेख्ने प्रगतिशील कविहरूले नयाँ नेपाल सुन्दर नेपाल बनोस् भन्ने कामना गर्दै अनेक कविता लेखेको पाइन्छ । यस प्रकृतिका कवितामा राष्ट्रिय जागरणका लागि आह्वान गरिएका छ, आत्मनिर्भरतामा जोड दिइएको छ र विकसित नयाँ नेपालको स्वप्न देखिएको छ । प्रजातन्त्र वा गणतन्त्र जुनसुकै तन्त्र भए पनि न्याय र विकासविनाको तन्त्र अर्थहीन हुन्छ भन्ने बुझाइका साथ कविहरू नेपालको स्वाभिमानमा जोड दिइरहेका देखिन्छन् भने नकारात्मक यथास्थितिमा परिवर्तन हुनु र सकारात्मक यथास्थितको विकास भइरहनु अपरिहार्य छ भन्ने जाग्रत चेतना प्रकट गरिरहेका देखिन्छन् । राष्ट्रनिर्माणमा देशका युवाहरूको नयाँ र नेतृत्वदायी भूमिका हुनुपर्छ भन्दैर अरूको भर परेर नभई स्वयं अगि बढेर मात्र देशको विकास गर्न र जनताका हकअधिकार सुरक्षित पार्न सकिन्छ भन्ने विश्वास व्यक्त गर्दै यस प्रकृतिका कवितामा आत्मनिर्भरतामा जोड दिइएको छ । चूडामणि रेग्मीको ‘कहाँ छ यो आँगनमा प्रकाश ?’, कविराज पौडेलको ‘उन्निद्र देश’, नारायणप्रसाद पोखरेलको ‘सङ्कल्प’, निर्मोही व्यासको ‘अटाओस् सबै विश्व मेरो मुठीमा’, पीताम्बर भण्डारीको ‘नेपाल यो सुन्दर’, प्रभात सापकोटाको ‘यात्राहरू’, भागवत आचार्यको ‘हत्केलामा लिएर समृद्धि’, मित्रलाल पंज्ञानीको ‘मुक्तिको उद्गम स्थल’ हरिप्रसाद तिमिल्सिनाको ‘नयाँ बिहानी’ लगायतका अनेक कविका अनेक कविताहरूमा यस प्रकृतिको प्रगतिशीलता पाइन्छ ।

५.२.६असङ्गत–अराजक लोकतन्त्रको आलोचना

शास्त्रीय छन्दका केही कविहरूले नेपाली समाज अदूरदर्शी राजनीतिको सिकार भएको अनुभूति गर्दै त्यसका विरुद्ध प्रगतिशील चेतना प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । नेपालमा बारम्बार आन्दोलन र क्रान्ति भए पनि र राजनीतिक रूपमा ती एक हदसम्म सफल देखिए पनि देश र जनताको अग्रगामी रूपान्तरणका लागि राजनीतिक नेतृत्वले आवश्यक भूमिका निर्वाह गर्न सकेन भन्ने निष्कर्ष यस्ता कवितामा प्रस्तुत गरिएको छ । असफल राजनीतिक नेतृत्व र असङ्गत लोकतन्त्रको कटु आलोचना गर्दै प्रगतिशील धारणा प्रस्तुत गर्ने यस प्रकृतिका कविताहरूमा राजनीतिक तहमा सम्पन्न गरिएको क्रान्ति र स्थापना प्रयोगको तहमा आएर असफल भएको बुझाइ व्यक्त गरिएको पाइन्छ । गणतन्त्र आए पनि मान्छेको सोच नबदलिएकोमा कविहरू असन्तुष्ट देखिन्छन् । राजनीतिक परिवर्तन बारम्बार भए पनि सांस्कृतिक रूपान्तरण हुन नसकेको र नेपालीहरूको जीवन राजनीतिक परिवर्तनपछि पनि उस्तै नै विभेदपीडित र दुःखपूर्ण रहिरहेको बुझाइ व्यक्त गर्ने यस प्रकृतिका कविताहरूमा राजनीतिक भागबन्डा र राष्ट्रिय स्वाभिमान बेचेर विदेशीकै गोटी बन्दै नेपाललाई असफल बनाउन लागिपरेका अदूरदर्शी स्वार्थी नेताहरूको कटु आलोचना गरिएको पाइन्छ । रामचन्द्र भट्टराईको ‘हरियो सर्प’, कविराज पौडेलको ‘चितामाथिकको देश’, चन्द्रप्रसाद न्यौपानेको ‘योग्य नेता’, चेतकान्त चापागाईंको ‘डुँढे झारी’, हिरण्यलाल ज्ञवालीको ‘खै बुद्धको लुम्बिनी ?’ लगायतका अनेक कविका अनेक छन्दकविताहरूमा यस प्रकृतिको प्रगतिशीलता पाइन्छ । 

५.२.७उत्पीडित नारी तथा दलितलाई सम्बोधन

नेपाली समाजको जल्दोबल्दो समस्यामा नारी तथा दलितमाथिको उत्पीडन पनि पर्छ । शास्त्रीय छन्दका कविहरूले यस यथार्थलाईसम्बोधन गर्दै नारी र दलितकाहकअधिकार, मुक्ति तथा न्यायका पक्षमा प्रगतिशील कविता लेखेका छन् । पछिल्लो समयमा नारी र दलित समुदायमा आएको जागृति र तिनका पक्षमा उठ्न थालेको र उठाउन थालिएको आवाज सशक्त छ । नारीका दुखहरूप्रतिको संवेदनशीलता र तिनका हकअधिकारप्रतिको समर्थनमा रचिएकायस प्रकृतिका कविताका माध्यमबाट शास्त्रीय छन्दकविहरूले नारीमाथि हुँदै आएका र भइरहेका भेदभाव र अन्यायको विरोध गर्दै नारीका त्याग र समर्पणको उदात्तीकरण गरेका छन् । सन्तानोत्पादनदेखि परिवारको रेखदेखसम्मका मुख्य मुख्य भूमिका निर्वाह गर्नुका साथै ममता, माया, समर्पण र त्यागका अनेक आयाम सम्पन्न गर्ने नेपाली नारीको स्वतन्त्रता र मुक्तिको पक्षमा आवाज मुखरित पारिएको छ । नारीको महिमागान, मातृत्वशक्तिको उदात्तीकरण, जातभातको नाममा दलितमाथि हुँदै आएका भेदभाव, अन्याय, छुवाछुत आदि अमानवताको विरोध यस्ता कविताको मूल विशेषता देखिन्छ । सीता शर्माको ‘अंशमा अधिकार खै ?, पुरुषोत्तम आचार्यको ‘मानसिंह विश्वकर्माको घोषणा’, रत्ननिधि रेग्मी शुक्राचार्यको ‘बोक्सीको बयान’, रामबाबु सुवेदीको ‘झस्किएको सिन्दूर’, रमेश शुभेच्छुको ‘आमा’, देवी नेपालको ‘चेतना फुल्नु पर्छ’ लगायतका अनेक कविका अनेकौँ कविताहरूमा यस प्रकृतिको प्रगतिशीलता पाइन्छ ।

५.२.८  नकारात्मक यथास्थितिको बोध र सकारात्मक परिवर्तनको उद्देश्यसहित भावाभिव्यक्ति

नेपाली समाज आज पनि गाँस, वास र कपासको समस्याबाट मुक्त भएको छैन । एकातिरभ्रष्टाचार, व्यभिचार, आपसी ईष्र्याद्वेष र असहिष्णुता मौलाएका छन् भने अर्कातिर सधैँ सधैँ भइरहने बन्दहडतालहरूले जनजीवन आक्रान्त छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, राजनीति, व्यापार, पर्यटन, संस्कृतिलगायतका सबैजसो क्षेत्रमा असङ्गति र विकृति बढिरहेको अवस्था छ । शास्त्रीय छन्दका कविहरूले यस सामाजिक यथार्थलाई पनि नजिकबाट हेर्दै वस्तुगत बोध गरी सचेत रूपमा प्रगतिशील कविता लेखेको पाइन्छ । यी कवितामार्फत विकृतिग्रस्त समाज, विषाक्त सोच र विसङ्गत जीवनको उद्घाटन गरिएको छ भने श्रमजीवी जनतामाथि भइरहेको उपेक्षाप्रति चिन्ता प्रकट गर्दै र सामाजिक विकृतिको उद्घाटन गर्दै वद्रोहको स्वर उरालिएको छ । अभाव र अन्यायले निसास्सिएको नेपाली जीवनका अँध्यारा पक्ष र दुष्प्रवृत्तिविरुद्ध आक्रमण भरिएको छ ।श्रमजीवी नेपाली जनतालेखाद्यान्न, पानी, ग्याँस, मट्टितेल, पेट्रोल र डिजेल आदि आधारभूत कुराहरूबाटै वञ्चित हुनुपरेको तितो पीडानुभूति व्यक्त गर्दै रदेशको बिग्रँदो अवस्थाको निरन्तरताप्रति चिन्ता प्रकट गर्दै राजनेता र सत्ताधारीको जीवनमा परिवर्तन भएको तर जनता र देशको अवस्था यथास्थितिमै अल्मलिइरहेको यथार्थको प्रतिबिम्बन गरिएको छ । यसै गरी भूकम्प जस्ता प्राकृतिक बिपत्तिले निम्त्याएको जीवनसङ्कट र त्यस्तो विपत्तिमा पनि संवेदनशून्य बनेर जनताको नाममा आएको राहत आफै खाने दुष्प्रवृत्ति जस्ता यथार्थलाई पनि केही कविहरूले सम्बोधन गरेका छन् ।यस प्रकृतिका अधिकांश कविताले मान्छेका गलत प्रवृत्तिमाथि व्यङ्ग्य गरेका छन् । यसै गरी चेलीबेटी बेचबिखनलगायतका सामाजिक समस्या र विकृतिलाई पनि केही कविताहरूले सम्बोधन गरेका छन् । यथास्थितिको बोध र आलोचनात्मक दृष्टिले तिनको मूल्याङ्कन गर्दै नकारात्मकताबाट सकारात्मकतातिरको रूपान्तरणका लागि काव्यिक सन्देश प्रवाह गर्नु यस प्रकृतिका कविताको प्रगतिशीलता देखिन्छ ।कविराज पौडेलको ‘घाइते राष्ट्र’, गोविन्द आचार्यको ‘पाऊँ’, रुद्र ज्ञवालीको ‘आज नेपाल बन्द छ’, चूडामणि रेग्मीको ‘कालो रात’, नारायणप्रसाद पोखरेलको ‘अस्ताउने भो रवि’, मित्रलाल पंज्ञानीको ‘भड्केको सपना’, हरिप्रसाद तिमिल्सिनाको ‘परिवर्तन’ र हिरण्यलाल ज्ञवालीको ‘म त्यस्तो कविता लेखूँ’ लगायतका अनेक कविका अनेक कविताहरूलाई यसको उदाहरण मान्न सकिन्छ । 

५.२.९नेपाली श्रमशक्तिको विदेश पलायनप्रतिको चिन्ता

नेपालको श्रमशक्ति दशकौँदेखि विदेशपलायन भएको भयै छ । रोजगारीको अभाव, काम गर्ने वातावरणको अभाव, सधैँको राजनीतिक आन्दोलन, योग्यताको प्रदर्शन गर्ने अवसरको अभाव, अस्तव्यस्त र भ्रष्ट कर्मचारीप्रशासन, गरिबी, अशिक्षा, अन्धविश्वास तथा सुखी जीवनको मोह आदि अनेक कारणले नेपालको श्रमशक्ति बिदेसिँदै छ तर राज्यले यसलाई रोक्न सकेको छैन । शास्त्रीय छन्दकविहरूले यस विषयलाई गम्भीरताका साथ कवितामा उतारेका छन् । यस क्रममा नेपाल र नेपालीको निजी अस्तित्वको मूल्यरक्षामा जोड दिइएको छ भने श्रमजीवी र श्रमको मूल्यबोध गर्दै तिनको उदात्तीकरणमा पनि जोड दिइएको छ । एउटा युग थियो जब नेपालीहरू विश्वमा वीरता, स्वाभिमान, निर्भीकता र स्वतन्त्र चेतनाका लागि चर्चित र आदर्श थिए तर वर्तमान समयमा नेपाली वीरता दासतामा रूपान्तरित हुँदै गएको देखिन्छ । युवाशक्तिको यस्तो विदेशपलायनले नेपालको विकासमा त असर परेकै छ, साथमा नेपालमा रहेका बुढाबुढीको बिजोग हुँदै गएको देखिन्छ । गाउँहरू रित्तिँदै गएका छन् भने बुढाबुढीहरू एक्लिँदै र असुरक्षित बन्दै गएका छन् । देशलाई चाहिने निर्माणका हातहरू छैनन् भने अशक्त बुढाबुढीहरूलाई पानी खान दिने मान्छेसमेत छैन । यस यथार्थलाई सम्बोधन गर्दै यस प्रकृतिका कविताहरूमार्फतयुवायुवती रश्रमशक्तिको विदेशपलायन रोक्ने गरी राष्ट्रिय नीतिनियम बनाउन, उनीहरूलाई यहीँ यथोचित रोजगारीको सिर्जना गर्न, आत्मनिर्भरताको अवस्था विकसित गर्न र भारतसित मात्रै निर्भर हुने इतिहास समाप्त पारेर वर्तमानलाई अग्रगामी दिशामा लग्नका लागि सशक्त आधारहरू खडा गर्न आह्वान गरिएको छ । नेपालप्रतिको प्रेम र श्रमजीवी जनताप्रतिको श्रद्धा व्यक्त गर्नु यस प्रकृतिका कविताको विशेषता देखिन्छ । देवी नेपालको ‘परिवर्तन’, रमेश शुभेच्छुको ‘गधा’, लेखप्रसाद निरौलाको ‘कस्तोसम्म आशा’, प्रकाश चापागाईंको ‘बाँकी सबै बिर्सिएँ’ लगायतका अनेक कविका अनेक कविताहरूमा यस्तो प्रगतिशीलता पाइन्छ । 

२.५.१०विस्तारवाद र विदेशी हस्तक्षेपको विरोध 

भारत र चीनका बिचमा रहेको नेपालले भारतबाट बारम्बार विस्तारवादी हस्तक्षेपको सामना गर्नु परिरहेको छ । नेपालका सीमास्तम्भ हटाउनेदेखि नेपालभित्रै पसेर नेपाली भूमि कब्जा गर्ने तथा सिमानामा बस्ने नेपालीमाथि बारम्बार अत्याचार गर्नेसम्मका कार्य भारतीय प्रहरीबाट हुँदै आएको लामो समय भइसक्यो । यस विषयलाई नेपालका अधिकांश जागृत स्रष्टाहरूले झैँछन्दकविहरूले पनि सम्बोधन गरेको पाइन्छ । यस प्रकृतिका कवितामार्फत छन्दकविहरूले नेपालको राजनीति र विकासमाथि भारतले गर्दै आएको र गरिरहेको हस्तक्षेपको कडा विरोध गरेका छन् । वर्तमान समयकै कुरा गर्दा पनि मधेस आन्दोलनको निहुँ पारेर भारतले नेपालमाथि लगाएको नाकाबन्दी अमानवीय हुनुका साथै विश्वको प्रजातान्त्रिक मूल्यमान्यता तथा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको विरुद्धमा छ भन्दै छन्दकविहरूले भारतीय विस्तारवाद र भारतीय हस्तक्षेपको विरोध गरेको पाइन्छ । बाहिर बाहिर बडो साखुल्ले र सहयोगी भएको नाटक गर्ने छिमेकी राष्ट्र भारतको मुखमा मित्रता र कोखामा मित्रघातका विषाक्त दाह्राहरू रहेका छन् भन्ने बुझाइ यस प्रकृतिका कवितामा प्रस्तुत गरिएको छ । यस प्रकृतिका कविताले राष्ट्रिय स्वाधीनताका पक्षमा प्रगतिशील स्वर मुखरित गर्दै भारतीय नाकाबन्दीविरुद्ध राष्ट्रिय स्वाभिमानको र स्वराष्ट्ररक्षाको सङ्कल्पभाव प्रस्तुत गरेका छन् । भारतले नेपालको लुम्बिनी र बुद्धलाई लिएर विश्वभर फैलाइरहेको भ्रम चिर्न आह्वान गर्ने काम पनि यस प्रकृतिका केही कवितामा गरिएको पाइन्छ । पीताम्बर भण्डारीको ‘झुक्दैन हाम्रो शिर’, डा.भीम खतिवडाको ‘अग्निचर्या’ रुद्र ज्ञवालीको ‘जाऊँ पर्खाल लाउन’, लेखप्रसाद निरौलाको ‘नाका सधैँ बन्द होस्’, हिरण्यलाल ज्ञवालीको ‘खै बुद्धको लुम्बिनी ?’ रामप्रसाद ज्ञवालीको ‘देश यो मर्न दिन्नँ म’ लगायतका अनेक कविका अनेक छन्दकविताहरूमा यसप्रकारको प्रगतिशील स्वर व्यक्त गरिएको पाइन्छ ।

५.२.११  सहिदका सपनामाथि भइरहेको खेलबाडप्रति आक्रोश

नेपाली जनताले धेरैपटक धेरै किसिमका आन्दोलन र क्रान्ति गरे र धेरै जनता सहिद पनि भए । राणाकालदेखि पञ्चायतकालीन विद्रोह, दशवर्षीय जनयुद्ध, २०६२÷०६३ को महान् जनआन्दोलन र त्यसपछिको मधेस आन्दोलनसम्मको राजनीतिक इतिहास हेर्ने हो भने सयौँ वीर नेपालीहरूले सहादत प्राप्त गरेको पाइन्छ । सहिदहरूको त्यो बलिदान देशको अनुहार फेर्ने सुन्दर सपना र सम्पूर्ण जनताले न्यायपूर्ण जीवन बाँच्न पाऊन् भन्ने उद्देश्यले भएको थियो । तर तिनका सपना र उद्देश्यमाथि नेपालको राजनीतिक नेतृत्वले पानी फेरिदियो भन्ने किसिमको बोध गरेर शास्त्रीय छन्दका अनेक कविहरूले सहिदका सपनामाथि गरिएको खेलबाडप्रति चर्को असन्तुष्टि र आक्रोश व्यक्त गर्दै प्रगतिशील कविताहरू लेखेको पाइन्छ । यस प्रकृतिका कविताहरूमा सहिदहरूले गरेका त्याग तथा देश र जनताको स्वतन्त्रता, समृद्ध जीवन र अस्तित्वरक्षाको माग गर्नुका साथै परिवर्तनका पक्षमा सहिदहरूले दिएको बलिदानको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै मानवीय मूल्यरक्षाका पक्षमा आवाज मुखरित गरिएको छ । चेतकान्त चापागाईंको ‘अब के हुन्छ ?’ बलभद्र भारतीको ‘मृत्युञ्जयी योद्धा’, श्रीहरि फुयाँलको ‘नयाँ बत्ती बाल्ने सहिद’, रामप्रसाद ज्ञवालीको ‘सहिदको सन्देश’ लगायतका अनेक कविका अनेक कविताहरूमा यस प्रकृतिको प्रगतिशीलता पाइन्छ । 

६. निष्कर्ष

प्रगतिशील धारमा उभिएर रचिएका नेपाली शास्त्रीय छन्दकविताहरूमावर्गीय अवस्थाको बोध र वर्गीय पक्षधरताको चेतना, देशमा देखिएको हत्याहिंसाको अवस्थाको बोध र यस्तो स्थितिप्रति चिन्ता र विरोध, समाजको अस्तव्यस्तता र अशान्तिको बोध र शान्तिको कामना, गरिबी, अभाव र अविकासको स्थितिबोध र भाव तथा समृद्धिको कामना, प्रजातन्त्र र स्वतन्त्रताको चेतना र त्यसप्रतिको प्रतिबद्धता, जातीय–क्षेत्रीय–लिङ्गीय पहिचानको मुद्दाको बोध र त्यसलाई सम्बोधन, जातीय–क्षेत्रीय–लिङ्गीय एकतामा जोड, विखण्डनतिर उन्मुख क्षेत्रीयतावादी राजनीतिको बोध र विखण्डनविरुद्ध राष्ट्रिय एकताको स्वर, मौलिक हकअधिकारका लागि राष्ट्रिय जागरणको उद्घोष, आत्मनिर्भरतामा जोड र राष्ट्रनिर्माणको सन्देश, अदूरदर्शी राजनीतिक नेता र नेतृत्व तथा असफल लोकतन्त्रको आलोचना, नारी तथा दलितलगायतका उत्पीडित वर्गका वेदनालाई सम्बोधन तथा नारी र दलितका अधिकारको रक्षा र सम्मानको पक्षधरता, बढ्दै गएको ह्रासोन्मुख मानवता र संवेदनहीनताको बोध, श्रमको उपेक्षा, श्रमजीवीको अपमान र श्रमप्रतिको घट्दो मूल्यबोध तथाश्रमशक्तिको विदेशपलायनप्रति चिन्ता, नेपाल र नेपाली अस्तित्वरक्षाको खोजी, सहिदका सपनामाथि भइरहेको खेलबाडप्रति आक्रोश, अन्तर्राष्ट्रिय अवस्थाको बोध, मधेसआन्दोलन र भारतीय हस्तक्षेपको आशयबोध र भारतीय विस्तारवाद, नाकाबन्दीलगायतका हस्तक्षेपको विरोध, गणतान्त्रिक चेतनाको उदात्तीकरणको प्रगतिशीलता पाइन्छ ।

नेपाली समाजका अन्तरकुन्तरमा पसेर त्यहाँका वर्गीय विभेद, सामाजिक असमानता र जातीय लैङ्गिक आर्थिक विषमताको बोध गर्नु, भेदभावमुखी सामाजिक संरचना र वर्गीय अन्तर्विरोधको उद्घाटन गर्नु, न्यायमुखी सामाजिक र सामूहिक सरोकारलाई सम्बोधन गर्नु, मानवीय मूल्यको उदात्तीकरणमा जोड दिनु, श्रम र श्रमजीवीप्रति श्रद्धाभाव व्यक्त गर्नु, समग्रमा ऊध्र्वगामी मानवचेतनालाई काव्यिक वाणी दिनु आदि शास्त्रीय छन्दमा रचिएका प्रगतिशील नेपाली कविताका मुख्य विशेषता देखिन्छन् ।

समग्रमा भन्दा शास्त्रीय छन्दमा लेखिएका प्रगतिशील नेपाली कविताहरू युगीन समस्यालाई बुझ्न, यस्ता समस्याका कारण पहिल्याउन, ती समस्या र कारणलाई सशक्त रूपमा प्रतिबिम्बन गर्न तथा ती समस्याबाट मुक्तिका लागि वैचारिक सन्देश दिन सक्षम देखिन्छन् । ‘शास्त्रीय छन्द पुरानो शैली हो, यस शैलीका कविताहरूमा आधुनिक युगका जटिलताको सम्बोधन हुन सक्दैन र यस शैलीमा प्रगतिशील कवितालेखन सशक्त हुन सक्दैन’ भन्ने धारणापूर्ण रूपमा गलत हो भन्ने कुराको पुष्टि गर्न शास्त्रीय छन्दका प्रगतिशील नेपाली कविता सक्षम देखिन्छन् । 

सन्दर्भसूची
अधिकारी, रविलाल २०४४, प्रगतिवादी नेपाली कविता, पोखरा : लेकाली प्रकाशन ।
गौतम, देवी २०४१, प्रगतिवाद ः परम्परा र मान्यता, काठमाडौँ  : मुना गौतम ।
चैतन्य, २०६५, समीक्षा र सौन्दर्य, काठमाडौँ  : पाठ्य सामग्री पसल । 
ज्ञवाली, रामप्रसाद २०७०, कविता समालोचना, काठमाडौँ  : भुँडीपुराण प्रकाशन ।
नेपाल, देवी २०७३, छन्दपराग (दो.सं.), काठमाडौँ  : ऐरावती प्रकाशन प्रालि ।
..............२०७३, “नेपाली कवितामा शास्त्रीय छन्दको प्रयोग  : परम्परा, सम्भावना र चुनौतीहरू”, भानु, वर्ष ५२, अङ्क १९८, असोज–कात्तिक, पृ.७–३१ ।
पाण्डेय, ताराकान्त २०५६, प्रगतिवाद र कविता, काठमाडौँ  : शीला योगी ।
पौडेल, हेमनाथ २०६५, प्रगतिवादी दृष्टिमा कवि र कविता, काठमाडौँ  : पैरवी प्रकाशन । 
प्रभात, विष्णु २०६३, प्रलेसको संक्षिप्त इतिहास, काठमाडौँ  : विवेक सिर्जनशील प्रकाशन ।
..............२०७०, (सम्पा.),साहित्यकार–कलाकार परिचय कोश, काठमाडौँ  : नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ।
भण्डारी, डा.जगदीशचन्द्र २०५५, प्रगतिवादी नेपाली कविता  : रेखाङ्कन र विश्लेषण, काठमाडौँ  : मुन्नी भण्डारी ।
शर्मा, तारानाथ, २०३९, नेपाली साहित्यको इतिहास (दो.सं.), काठमाडौँ  : सङ्कल्प प्रकाशन ।


श्रेष्ठ, दयाराम र मोहनराज शर्मा  : २०४९, नेपाली साहित्यको सङ्क्षिप्त इतिहास, (चौ.सं)। काठमाडौँ  : साझा प्रकाशन । 

========================================